۲-۲-۱ سیر تحول مدیریت دانش ۱۳
۲-۲-۲ مفاهیم پایه در مدیریت دانش ۱۴
۲-۲-۳ مفهوم داده ۱۴
۲-۲-۴ مفهوم اطلاعات ۱۴
۲-۲-۵ مفهوم دانش ۱۵
۲-۲-۶ انواع دانش ۱۶
۲-۳ معناسازی و دانش آفرینی ۱۷
۲-۴ مفهوم مدیریت دانش ۲۰
۲-۵ عوامل مؤثر در مدیریت دانش ۲۲
۲-۵-۱ نقش فناوری اطلاعات در مدیریت دانش ۲۲
۲-۵-۲ نقش فرهنگ سازمانی در مدیریت دانش ۲۳
۲-۵-۳ نقش مدیریت در مدیریت دانش ۲۴
۲-۶ شیوههای (مؤلفههای) مدیریت دانش ۲۴
۲-۷ ابعاد مدیریت دانش ۲۷
۲-۷-۱ مدیریت دانش سازمانی ۲۷
۲-۷-۲ مدیریت دانش شخصی ۲۸
۲-۸ جایگاه و ضرورت به کارگیری مدیریت دانش در مؤسسات آموزش عالی ۳۰
۲-۹ پیامدهای اقتصادی، فنی و اجتماعی مدیریت دانش در آموزش عالی ۳۳
۲- ۱۰ نقش مدیریت دانش در برنامهریزی درسی و فعالیتهای آموزشی اعضای هیأت علمی ۳۵
۲- ۱۱ مرور پیشینه پژوهش ۴۰
۲- ۱۲ نتیجهگیری ۴۳

فصل سوم: روششناسی پژوهش
۳-۱ مقدمه ۴۶
۳-۲ نوع و روش پژوهش ۴۶
۳-۳ جامعه آماری، حجم نمونه و روش نمونهگیری ۴۶
۳-۴ ابزار و روشهای گردآوری اطلاعات ۴۸
۳-۵ روایی و پایایی ابزار گردآوری اطلاعات ۴۹
۳-۶ روش تجزیه و تحلیل دادهها ۵۰

فصل چهارم: تجزیه و تحلیل یافتههای پژوهش
۴-۱ مقدمه ۵۲
۴-۲ دادههای جمعیتشناختی ۵۲
۴-۲-۱ مدرک تحصیلی ۵۳
۴-۲-۲ جنسیت ۵۳
۴-۲-۳ رتبه دانشگاهی ۵۴
۴-۲-۴ دانشکده ۵۵
۴-۲-۵ سابقه کار ۵۶
۴-۲-۶ فعالیت در حوزه تحصیلات تکمیلی ۵۷
۴-۳ تحلیل دادهها ۵۸
۴-۳-۱ ارائه اطلاعات توصیفی ۵۸
۴-۳-۱-۱ پاسخ به پرسش ۱ (شکلگیری دانش) ۵۸
۴-۳-۱-۲ پاسخ به پرسش ۲ (سازماندهی دانش) ۶۱
۴-۳-۱-۳ پاسخ به پرسش ۳ (تبادل و انتشار دانش) ۶۲
۴-۳-۱-۴ پاسخ به پرسش ۴ (کاربرد دانش) ۶۳
۴-۳-۲ تحلیل استنباطی دادهها ۶۴
۴-۳-۲-۱ آزمون فرضیه اول ۶۴
۴-۳-۲-۲ آزمون فرضیه دوم ۶۴
۴-۳-۲-۳ آزمون فرضیه سوم ۶۵
۴-۳-۲-۴ آزمون فرضیه چهارم ۶۶
۴-۳-۲-۵ بررسی تفاوت مدیریت دانش اعضای هیأت علمی به تفکیک رتبه دانشگاهی ۶۸
۴-۳-۲-۶ بررسی تفاوت مدیریت دانش اعضای هیأت علمی به تفکیک جنسیت ۷۱

فصل پنجم: نتیجهگیری و بحث
۵-۱ مقدمه ۷۳
۵-۲ خلاصه پژوهش ۷۳
۵-۳ خلاصه نتایج حاصل از پاسخ به سؤالات و آزمون فرضیههای پژوهش ۷۴
۵-۳-۱ پرسشها ۷۴
۵-۳-۲ خلاصه نتایج فرضیههای پژوهش ۷۵
۵-۴ بحث و نتیجهگیری ۷۶
۵-۴-۱ بحث و بررسی نتایج مربوط به کل دانشگاه ۷۶
۵-۴-۲ بحث و بررسی مؤلفههای مدیریت دانش در دانشکدهها ۸۴
۵-۴-۲ بحث و بررسی فرضیهها ۸۷

۵-۵ پیشنهادات ۹۰
۵-۶ محدودیتها ۹۱

فهرست منابع
الف. منابع فارسی ۹۳
ب. منابع انگلیسی ۹۵
پیوستها ۱۰۰
پیوست یک: پرسشنامه ۱۰۱
چکیده انگلیسی ۱۱۰
صفحه عنوان انگلیسی ۱۱۱

فهرست جدول ها
عنوان صفحه
جدول۲-۱ گاهشمار مدیریت دانش ۱۴
جدول۲-۲ کاربرد و مزایای مدیریت دانش برای فرایند تحقیق و پژوهش ۳۷
جدول۲-۳ کاربرد و مزایای مدیریت دانش برای فرایند ایجاد برنامه درسی ۳۸
جدول۲-۴ کاربرد و مزایای مدیریت دانش برای خدمات دانشجویان و فارغالتحصیلان ۳۹
جدول۳-۱ توزیع جامعه آماری پژوهش بر مبنای دانشکده و رتبه علمی استاد ۴۷
جدول۴-۱ توزیع فراوانی اعضای هیأت علمی بر اساس مدرک تحصیلی ۵۳
جدول۴-۲ توزیع فراوانی اعضای هیأت علمی بر اساس جنسیت ۵۳
جدول۴-۳ تعداد اعضای هیأت علمی به تفکیک جنسیت و مدرک تحصیلی ۵۴
جدول۴-۴ توزیع فراوانی اعضای هیأت علمی بر اساس رتبه دانشگاهی ۵۴
جدول۴-۵ توزیع فراوانی اعضای هیأت علمی به تفکیک دانشکده ۵۵
جدول۴-۶ توزیع فراوانی اعضای هیأت به تفکیک فعالیت در حوزه تحصیلات تکمیلی ۵۷
جدول۴-۷ سهم منابع استفاده شده توسط اعضای هیأت علمی در اکتساب دانش ۵۸
جدول۴-۸ بررسی چگونگی تجزیه و تحلیل اطلاعات دریافتی توسط اعضای هیأت علمی ۵۹
جدول۴-۹ میزان و سهم هریک از روشهای مختلف استفاده شده توسط اعضای … در تولید دانش ۶۰
جدول۴-۱۰ سهم هریک از شکلهای مختلف استفاده شده توسط اعضای … در سازماندهی دانش ۶۱
جدول۴-۱۱ سهم هریک از روشهای استفاده شده توسط اعضای … در تبادل و انتشار دانش ۶۲
جدول۴-۱۲ سهم هریک از روشهای استفاده شده توسط اعضای هیأت علمی در کاربرد دانش ۶۳
جدول۴-۱۳ آزمون تی در مورد بررسی تفاوت میزان مدیریت دانش اعضای هیأت علمی به تفکیک مدرک تحصیلی ۶۴
جدول۴-۱۴ آزمون تی در مورد بررسی تفاوت میزان مدیریت دانش اعضای هیأت علمی دانشگاه بیرجند به تفکیک فعالیت در حوزه تحصیلات تکمیلی ۶۵
جدول۴-۱۵ نتایج تفضیلی آزمون تحلیل واریانس یک طرفه در مورد مقایسه تفاوت میانگین مدیریت دانش اعضای هیأت علمی به تفکیک دانشکده ۶۶
جدول۴-۱۶ نتایج آزمون تعقیبی LSD در مورد مقایسه تفاوت میانگین مدیریت دانش اعضای هیأت علمی به تفکیک دانشکده ۶۸
جدول۴-۱۷ نتایج تفضیلی آزمون تحلیل واریانس یک طرفه در مورد بررسی تفاوت مدیریت دانش اعضای هیأت علمی به تفکیک رتبه دانشگاهی ۶۹
جدول۴-۱۸ نتایج آزمون تعقیبی LSD در مورد مقایسه تفاوت میانگین مدیریت دانش اعضای هیأت علمی به تفکیک رتبه دانشگاهی ۷۰
جدول۴-۱۹ آزمون تی در مورد بررسی تفاوت مدیریت دانش اعضای….. به تف
کیک جنسیت ۷۱

فهرست نمودارها
عنوان صفحه
نمودار ۲-۱ چرخه دانشسازی بارتون ۱۸
نمودار ۲-۲ چرخه تکاملی دانش شخصی ۱۹
نمودار ۲-۳ چرخه دانش شخصی ۱۹
نمودار ۲-۴ فرایند کلی دانش آفرینی در دانشگاهها ۲۰
نمودار ۲-۵ چرخه مؤلفههای مدیریت دانش ۲۶
نمودار ۲-۶ طراحی ابتکارات مدیریت دانش ۳۲
نمودار ۳-۱ توزیع جامعه آماری پژوهش بر مبنای دانشکده و رتبه علمی استاد ۴۷
نمودار ۴-۱ توزیع فراوانی اعضای هیأت علمی بر اساس مدرک تحصیلی ۵۳
نمودار ۴-۲ توزیع فراوانی اعضای هیأت علمی بر اساس جنسیت ۵۴
نمودار ۴-۳ توزیع فراوانی اعضای هیأت علمی بر اساس رتبه دانشگاهی ۵۵
نمودار ۴-۴ توزیع فراوانی اعضای هیأت علمی به تفکیک دانشکده ۵۶
نمودار ۴-۵ توزیع فراوانی اعضای هیأت علمی بر اساس سابقه کار ۵۶
نمودار ۴-۶ توزیع فراوانی اعضای هیأت به تفکیک فعالیت در حوزه تحصیلات تکمیلی ۵۷

فصل اول
کلیات پژوهش

۱-۱ مقدمه
دانش و مدیریت آن همیشه برای توسعه و پیشرفت در طول تاریخ اساسی و ضروری بوده است. این واقعیت به همراه تأثیر متقابل و پیچیده نیروهای اجتماعی، اقتصادی و فناوری اهمیت دانش و مدیریت آن را تحکیم مینماید. از آنجایی که دانش همیشه قدرت است، امروزه هیچ تغییری در خصوص اهمیت دانش ایجاد نشده است اما تغییر در مورد چگونگی مدیریت دانش ناشی از اطلاعات انبوه و سرعت بخشیدن به تولید دانش، حتمی و ضروری است. تغییرات عمیق در دنیای ما نشانگر نیاز به تغییر شکل دانشمحور نظامهای کنونی در هر بخش و ایجاد فضاها و ساختارهای جدید است. اقتصاد و جامعه دانش محور نوظهور، دانش را به عنوان پربارترین منبع و یادگیری را به عنوان پربارترین فرایند اقتصادی برجسته میکند. در نتیجه مبنای سرمایه از سرمایههای ملموس سنتی به یک سرمایه ناملموس مانند نوآوری در کاربرد مؤثر دانش و منابع سرمایه انسانی تبدیل میشود (گورباز۱، ۲۰۰۸). اگرچه امروزه دانش به عنوان یک منبع ارزشمند و راهبردی و نیز به عنوان یک دارایی مطرح شده است، ولی ارائه محصولات و خدمات با کیفیت مناسب و اقتصادی بدون مدیریت و استفاده صحیح از این منبع ارزشمند امری سخت و در مواردی غیر ممکن است (میتال۲، ۲۰۰۸). از نظر نوناکا۳ دانش مفهومی چند وجهی با معانی چندلایه است و یکی از منابع بسیار مهم و ارزشمندی محسوب میشود که به کسب و حفظ قابلیت رقابتی بودن و مزیتهای سازمانها کمک میکند و فقط آن دسته از سازمانهایی در این مسیر رقابت حرکت خواهند کرد که بتوانند مفهوم پیچیده دانش را به خوبی مدیریت کنند (قربانیزاده، ۱۳۸۷، ص۱۴۴). بنابراین مدیریت دانش، در دنیای تجاری رقابتی میتواند موفقیت و پیشرفت سازمان را تضمین کند. مدیریت دانش اقدامی است که به واسطه آن دانش به شکلی قابل استفاده در دسترس قرار گرفته و مورد بهرهبرداری واقع میشود. به بیان دیگر، “مدیریت دانش” به این سؤال پاسخ میدهد که “چگونه میتوانیم آنچه را که از قبل میدانیم، به پایگاه دانش مفید تبدیل کنیم؟” (قربانیزاده، ۱۳۸۷، ص ۱۴۵).
از طرف دیگر، از آن جایی که مدیریت دانش تبدیل به ابزاری کلیدی در محیط رقابتی کسب و کار شده است، این شاخه نوظهور علمی سعی در یافتن جایگاه خود در زمینههای آموزشی و پژوهشی دارد. نقش مهم دانشگاه به عنوان نهادی برای تفکر انتقادی، جایی که دانش به عنوان منبع ایجاد ارزش گسترش مییابد و به طور وسیعی در سراسر سازمان منتشر میشود، قابل انکار نیست در عین حال لازم است فرهنگ خلاقیت ایجاد شده و دانش از طریق روشهای آموزش و یادگیری انتقال داده شود چرا که هدف هر دانشگاه تدارک محیطی است که در آن کارکنان و دانشجویان، مهارتها، درک و ارزشهای مشترک برای تحصیلات دانشگاهی را گسترش میدهند. هدف عمده دانشگاه پرورش فارغالتحصیلانی شایسته است که باید دارای قدرت تحلیل، مهارت حل مشکلات و درک میان فردی به عنوان بخشی از پیشرفتهای یادگیری خود باشند و بدین وسیله به آرمان ملت در ساخت جامعهای دانشمحور کمک نمایند (محیالدین۲ و همکاران، ۲۰۰۷).
پژوهشهای انجام شده در مورد جایگاه مدیریت دانش در دانشگاهها و مؤسسات تحقیقاتی نشان میدهند که هر چند و در کمال تعجب، موضوعات مربوط به مدیریت دانش در دانشگاهها تنها در سالهای اخیر مورد توجه قرارگرفته است ولی در حال حاضر این موضوعات از چشمانداز غالبی در پژوهشهایی که پیوسته در این زمینه گزارش میشوند، برخوردار است (لینتر و واردن۲، ۲۰۰۴).

۱-۲ بیان مسأله
از آنجایی که برنامههای دولت جمهوری اسلامی برای تبدیل ایران به عنوان کشوری دارای قدرت اول از نظر سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی در منطقه که مبتنی بر برنامهای داناییمحور تنظیم شده است، مسؤلیتی سنگین و فشار زیادی را بر دانشگاههای کشور به منظور ارتقای کیفیت تولیدات آموزشی و پژوهشی وارد آورده است، به کارگیری و پیادهسازی یک نظام مدیریت دانش میتواند منجر به همافزائی در تحقیقات و فعالیتهای دانشگاهی و کم کردن شکاف علمی با کشورهای پیشرفته جهان شود. مدیریت دانش به عنوان شیوهای شناخته شده است که نوآوری و ابتکار را افزایش داده و شامل ایجاد (خلق)، سازماندهی، تبادل و کاربرد دانش برای کاربران آن به ویژه اعضای هیأت
علمی و دانشجویان است (محیالدین و همکاران، ۲۰۰۷). ایجاد دانش به توانایی دانشگاهها در ارائه اندیشهها و راهحلهای نوین و مفید اشاره دارد. دانشگاهها و مؤسسات آموزش عالی از طریق بازآفرینی و توسعه دانش گذشته و حال، با روشهای متفاوت، به خلق واقعیتها و مفاهیم جدید میپردازند. برای مثال، هر دانشگاه میتواند با استفاده از راهبرد تقلید، تکرار و جایگزینی، بخشی از دانش موجود را دوباره احیا کند. یک دانشگاه میتواند با تقویت قابلیتهای بخش آموزش و پژوهش، ارزیابی محیط درونی و بیرونی و به کارگیری فناوریهای خارج از سازمان، پایه دانش مستحکمتری ایجاد نماید. هم در آموزش و هم در پژوهش درک نقش دانش ضمنی در تولید دانش، اساسی و ضروری است. در آموزش، ارزیابی دقیقتر و روشنتر دانش ضمنی به عنوان عنصری کلیدی در فرایند یادگیری میتواند راهی برای کاهش دو دستهگی و جدایی زود هنگام دانشجویان در نظام آموزشی باشد و به طور کلی میتواند در ایجاد و پرورش نیروی کار شایستهتر و مستعدتر کمک کننده باشد (سازمان همکاری و توسعه اقتصادی۳، ۲۰۰۱). بهبود و افزایش اتصال و ارتباط میان نوآوری، آموزش و پژوهش برای تغییر شکل و تبدیل نتایج آموزش و پژوهش به فرصتها و موقعیتهای ابتکاری محسوس و ملموس بسیار مهم است. بنابراین توسعه سرمایه معنوی و انسانی، بخشی از یک استراتژی مؤثر برای ساختن یک آینده بهتر شده است. ظرفیت و قابلیت کشور باید از طریق فراهم کردن امکانات و حفظ و ادامه تغییر شکل بخشهای کنونی و ایجاد توسعه بخشهای جدید افزایش یابد (گورباز، ۲۰۰۸). سازماندهی و تبادل دانش حاکی از شیوههایی است که از طریق آن دانش سازماندهی شده به کلیه اعضای دانشگاه ارائه میگردد. چنین دانشی در موقعیتهای مختلفی توزیع میشود، روندهای مختلفی را در بر میگیرد و در رسانههای مختلف چاپی و الکترونیکی ذخیره میگردد. هر کدام، گونه متفاوتی از ارائه دانش را ایجاب مینماید و به دلیل وجود این گونههای متفاوت، تجدید ساختار و منسجم ساختن این دانش از منابع مجزا، برای اعضا دشوار است. مثلاً ممکن است در یک دانشگاه هر گروه یا بخش، دادههای خود را به شکلی پردازش نماید که با دیگر بخشها هماهنگی نداشته باشد، چرا که یک استاندارد واحد در این زمینه وجود ندارد. گرچه ممکن است، اعضای هیأت علمی دانشگاه اطلاعات مربوط را از طریق ساماندهی دادهها در پایگاههای مختلف بیابند، اما باز هم منسجم ساختن و تفسیر اطلاعات از جهات متفاوت دشوار است (نعمتی، ۱۳۸۴).
چگونگی و میزان کاربرد دانش نیز در مدیریت دانش از اهمیت خاصی برخوردار است. اگر دانشگاهی به راحتی قادر نباشد شکل صحیح