دکتر خسرو محمودی (استاد راهنما)

دکتر حسن بادنج (استاد مشاور)

دکتر صادق فلاحی (استاد داور)

مدیر گروه تحصیلات تکمیلی معاون پژوهش و فن آوری دانشگاه
دکتر صادق فلاحی دکتر حیدر آقابابا

تابستان ۱۳۹۳

معاونت پژوهش و فن آوری
به نام خدا
منشور اخلاق پژوهش

با یاری از خداوند سبحان و اعتقاد به این که عالم محضر خداست و همواره ناظر بر اعمال انسان و به منظور پاس داشت مقام بلند دانش و پژوهش و نظر به اهمیت جایگاه دانشگاه در اعتلای فرهنگ و تمدن بشری، ما دانشجویان و اعضاء هیئت علمی واحدهای دانشگاه آزاد اسلامی متعهد می گردیم اصول زیر را در انجام فعالیت های پژوهشی مد نظر قرار داده و از آن تخطی نکنیم:
۱- اصل حقیقت جویی: تلاش در راستای پی جویی حقیقت و وفاداری به آن و دوری از هرگونه پنهان سازی حقیقت.
۲- اصل رعایت حقوق: التزام به رعایت کامل حقوق پژوهشگران و پژوهیدگان (انسن،حیوان ونبات) و سایر صاحبان حق.
۳- اصل مالکیت مادی و معنوی: تعهد به رعایت کامل حقوق مادی و معنوی دانشگاه و کلیه همکاران پژوهش.
۴- اصل منافع ملی: تعهد به رعایت مصالح ملی و در نظر داشتن پیشبرد و توسعه کشور در کلیه مراحل پژوهش.
۵- اصل رعایت انصاف و امانت: تعهد به اجتناب از هرگونه جانب داری غیر علمی و حفاظت از اموال، تجهیزات و منابع در اختیار.
۶- اصل رازداری: تعهد به صیانت از اسرار و اطلاعات محرمانه افراد، سازمان ها و کشور و کلیه افراد و نهادهای مرتبط با تحقیق.
۷- اصل احترام: تعهد به رعایت حریم ها و حرمت ها در انجام تحقیقات و رعایت جانب نقد و خودداری از هرگونه حرمت شکنی.
۸- اصل ترویج: تعهد به رواج دانش و اشاعه نتایج تحقیقات و انتقال آن به همکاران علمی و دانشجویان به غیر از مواردی که منع قانونی دارد.
۹- اصل برائت: التزام به برائت جویی از هرگونه رفتار غیرحرفه ای و اعلام موضع نسبت به کسانی که حوزه علم و پژوهش را به شائبه های غیرعلمی می آلایند.

معاونت پژوهش و فن آوری
به نام خدا
تعهد اصالت رساله یا پایان نامه تحصیلی

اینجانب فرناز نیکوصفت جهرمی دانش آموخته مقطع کارشناسی ارشد در رشته زبان و ادبیات فارسی که در تاریخ ۱۰/۰۴/۱۳۹۳ از پایان نامه خود تحت عنوان “بررسی عناصر حماسی در اشعار قاآنی” با کسب نمره ۱۷ دفاع نموده ام بدینوسیله متعهد می شوم:
۱) این پایان نامه حاصل تحقیق و پژوهش انجام شده توسط اینجانب بوده و در مواردی که از دستاوردهای علمی و پژوهشی دیگران(اعم از پایان نامه, کتاب, مقاله و …)استفاده نموده ام, مطابق ضوابط و رویه موجود, نام منبع مورد استفاده و سایر مشخصات آنرا در فهرست مربوطه ذکر و درج کرده ام.
۲) این پایان نامه قبلاً برای هیچ مدرک تحصیلی( هم سطح, پایین تر یا بالاتر) در سایر دانشگاه ها و موسسسات آموزش عالی ارائه نشده است.
۳) چنانچه بعد از فراغت از تحصیل, قصد استفاده و هرگونه بهره برداری اعم از چاپ کتاب, ثبت اختراع و … از پایان نامه داشته باشم, از حوزه معاونت پژوهشی واحد مجوزهای مربوطه را اخذ نمایم.
۴) چنانچه در هر مقطع زمانی خلاف موارد فوق ثابت شود, عواقب ناشی از آن را می پذیرم و دانشگاه آزاد اسلامی واحد مرودشت مجاز است با اینجانب مطابق ضوابط و مقررات رفتار نموده و در صورت ابطال مدرک تحصیلی ام هیچگونه ادعایی نخواهم داشت.

نام و نام خانوادگی: فرناز نیکوصفت تاریخ و امضاء: اثر انگشت:

این تعهد می بایست در حضور نماینده پژوهش امضاء و اثر انگشت شود.

سپاسگزاری

به مصداق “من لم یشکر المخلوق لم یشکر الخالق” بسی شایسته است.
از استادان فرهیخته و فرزانه جناب آقای دکتر خسرو محمودی و دکتر حسن بادنج که با کرامتی چون خورشید، سرزمین دل را روشنی بخشیدند و گلشن سرای علم و دانش را با راهنمایی های کار ساز و سازنده بارور ساختند؛ تقدیر و تشکر نمایم.
هم چنین از پدر و مادر عزیز، دلسوز و مهربانم که ارامش روحی و آسایش فکری فراهم نمودند تا با حمایت های همه جانبه در محیطی مطلوب، مراتب تحصیلی و نیز پایان نامه درسی را به نحو احسن به اتمام برسانم سپاسگزاری نمایم..
شکر خدا که هر چه طلب کردم از خدا بر منتهای همت خود کامران شدم.

تقدیم به:

ای پدر از تو هر چه می گویم باز هم کم می آورم
خورشیدی شدی و از روشنایی ات جان گرفتم و در ناامیدی ها نازم را
کشیدی و لبریزم کردی از شوق
اکنون حاصل دستان خسته ات رمز موفقیتم شد
به خودم تبریک می گویم که تو را دارم و دنیا با همه بزرگیش مثل تو را ندارد

و تو ای مادر، ای شوق زیبایی نفس کشیدن
ای روح مهربان هستی ام
تو رنگ شادی هایم شدی و غم لحظه ها را با تمام وجود از من دور کردی و عمری خستگی ها را به جان خریدی تا اکنون توانستی طعم خوش پیروزی را به من بچشانی

فهرست مطالب
عنوان صفحه

چکیده ۱
مقدمه ۲
پیشینه تحقیق ۳
اهداف تحقیق ۴
روش کار ۴

فصل اول: از فردوسی تا قاآنی
۱-۱- درآمد ۶
۱-۲- فردوسی ۶
۱-۳- اسدی طوسی ۷
۱-۴- سنایی ۸
۱-۵- مولانا ۸
۱-۶- قاآنی ۹

فصل دوم: حماسه و انواع آن
۲-۱- تعریف حماسه ۱۴
۲-۲- تاریخچهی حماسه ۱۴
۲-۳- انواع حماسه ۱۴
۲-۴- اشعار حماسی ۱۵
۲-۵- اهمیت ادبیات حماسی ۱۶
۲-۶- پهلوانان شاهنامه ۱۷
۲-۷- اسطوره ۱۷
۲-۸- سبک حماسی ۱۸

فصل سوم: بررسی عناصر ح
ماسی در اشعار قاآنی
۳-۱- درآمد ۲۰
۳-۲- شخصیت حماسی و اساطیری ۲۰
۳-۲-۱- شاهان وشاهزادگان ۲۰
۳-۲-۱-۱- ایرج ۲۰
۳-۲-۱-۲- افراسیاب ۲۱
۳-۲-۱-۳- اسفندیار ۲۳
۳-۲-۱-۴- بهمن ۲۵
۳-۲-۱-۵- تهمورث ۲۷
۳-۲-۲-۶- سیاوش ۲۷
۳-۲-۱-۷- جمشید ۲۹
۳-۲-۱-۸- ضحاک ۳۰
۳-۲-۱-۹- فریدون ۳۳
۳-۲-۱-۱۰- کیقباد ۳۶
۳-۲-۱-۱۱- کیخسرو ۳۷
۳-۲-۱-۱۲- کاووس ۳۸
۳-۲-۱-۱۳- کیومرث ۳۹
۳-۲-۱-۱۴-گشتاسب ۴۰
۳-۲-۱-۱۵- لهراسب ۴۱
۳-۲-۱-۱۶- منوچهر ۴۲
۳-۲-۱-۱۷- نوذر ۴۲
۳-۲-۱-۱۸- هوشنگ ۴۳
۳-۳- پهلوانان ۴۵
۳-۳-۱- آرش ۴۵
۳-۳-۲- اشکبوس ۴۶
۳-۳-۳- برزین ۴۶
۳-۳-۴- بیژن ۴۶
۳-۳-۵- پشوتن ۴۸
۳-۳-۶- پشن ۴۸
۳-۳-۷- رهام ۴۹
۳-۳-۸- رستم ۴۹
۳-۳-۹- زال ۵۶
۳-۳-۱۰- سهراب ۵۷
۳-۳-۱۱- سرخه ۵۹
۳-۳-۱۲- سام ۵۹
۳-۳-۱۳- شیده ۶۱
۳-۳-۱۴- طوس ۶۱
۳-۳-۱۵- فرامرز ۶۲
۳-۳-۱۶- فریبرز ۶۳
۳-۳-۱۷- قارن ۶۳
۳-۳-۱۸- کاوه ۶۴
۳-۳-۱۹- کاموس ۶۵
۳-۳-۲۰- گودرز ۶۵
۳-۳-۲۱- گیو ۶۶
۳-۳-۲۲- گستهم ۶۷
۳-۳-۲۳- گرشاسب ۶۷
۳-۳-۲۴- نریمان ۶۸
۳-۳-۲۵- هجیر ۶۹
۳-۳-۲۶- هومان ۶۹
۳-۴- زنان ۶۹
۳-۴-۱- رودابه ۶۹
۳-۴-۲- شهرناز ۷۰
۳-۴-۳- صفورا ۷۰
۳-۴-۴- فرانک ۷۰
۳-۴-۵- فرنگیس ۷۱
۳-۴-۶- کتایون ۷۱
۳-۴-۷- منیژه ۷۱
۳-۵- شخصیت های تاریخی و دینی ۷۲
۳-۵-۱- شخصیت های تاریخی ۷۲
۳-۵-۱-۱- اردشیر بابکان ۷۲
۳-۵-۱-۲- اسکندر ۷۲
۳-۵-۱-۳- بهرام ۷۴
۳-۵-۱-۴- دارا ۷۴
۳-۵-۱-۵- داراب ۷۵
۳-۵-۱-۶- شیرویه ۷۵
۳-۵-۱-۷- قباد ۷۶
۳-۵-۲- شخصیت های دینی ۷۶
۳-۵-۲-۱- ادریس ۷۶
۳-۵-۲-۲- پیغمبر ۷۷
۳-۵-۲-۳- جبرئیل ۷۷
۳-۵-۲-۴- جعفر ۷۸
۳-۵-۲-۵- حیدر ۷۸
۳-۵-۲-۶- خضر ۸۰
۳-۵-۲-۷- رسول ۸۰
۳-۵-۲-۸- شیرخدا ۸۱
۳-۵-۲-۹- فاطمه ۸۱
۳-۵-۲-۱۰- محمد ۸۲
۳-۵-۲-۱۱- یوسف ۸۲
۳-۶- ابزارهای جنگی ۸۳
۳-۶-۱- تیر ۸۳
۳-۶-۲- تیغ ۸۵
۳-۶-۳- پیکان ۸۶
۳-۶-۴- پتک ۸۸
۳-۶-۵- جوشن ۸۸
۳-۶-۶- حسام ۹۰
۳-۶-۷- خنجر ۹۰
۳-۶-۸- خفتان ۹۲
۳-۶-۹- خدنگ ۹۴
۳-۶-۱۰- درع ۹۵
۳-۶-۱۱- دشنه ۹۶
۳-۶-۱۲- درفش کاویان ۹۶
۳-۶-۱۳- ذوالفقار ۹۶
۳-۶-۱۴- رمح ۹۷
۳-۶-۱۵- زره ۹۸
۳-۶-۱۶- زوبین ۹۹
۳-۶-۱۷- سنان ۱۰۰
۳-۶-۱۸- سندان ۱۰۱
۳-۹-۱۹- شمشیر ۱۰۲
۳-۶-۲۰- صارم ۱۰۵
۳-۶-۲۱- فتراک ۱۰۵
۳-۶-۲۲- کمان ۱۰۶
۳-۶-۲۳- کوپال ۱۰۹
۳-۶-۲۴- کمند ۱۱۰
۳-۶-۲۵- گرز ۱۱۰
۳-۶-۲۶- مغفر ۱۱۴
۳-۶-۲۷- نیزه ۱۱۶
۳-۶-۲۸- ناوک ۱۱۶
۳-۷- واژه گان حماسی ۱۱۶
۳-۷-۱- البرز ۱۱۶
۳-۷-۲- اورنگ ۱۱۷
۳-۷-۳- بدکنش ۱۱۷
۳-۷-۴- پهلوانان ۱۱۷
۳-۷-۵- پیکار ۱۱۸
۳-۷-۶- جنگ ۱۱۸
۳-۷-۷- جیش ۱۱۸
۳-۷-۸- چنگال ۱۱۹
۳-۷-۹- حارس ۱۱۹
۳-۷-۱۰- خسته ۱۲۰
۳-۷-۱۱- خون ۱۲۰
۳-۷-۱۲- خصم ۱۲۱
۳-۷-۱۳- خیل ۱۲۴
۳-۷-۱۴- دغا ۱۲۴
۳-۷-۱۵- دژآهنج ۱۲۴
۳-۷-۱۶- رزم ۱۲۵
۳-۷-۱۷- سپاه ۱۲۶
۳-۷-۱۸- قهر ۱۲۷
۳-۷-۱۹- کینه ۱۲۹
۳-۷-۲۰- کین ۱۲۹
۳-۷-۲۱- کوتوال ۱۲۹
۳-۷-۲۲- کوبنده ۱۳۰
۳-۷-۲۳- کشته ۱۳۰
۳-۷-۲۴- کوه ۱۳۱
۳-۷-۲۵- کارزار ۱۳۳
۳-۷-۲۶- لشکر ۱۳۴
۳-۷-۲۷- وغا ۱۳۴
۳-۷-۲۸- نخجیر ۱۳۶
۳-۷-۲۹- هیجا ۱۳۶
۳-۸- موجودات حماسی و اساطیری ۱۳۷
۳-۸-۱- اهریمن ۱۳۷
۳-۸-۲- اسب ۱۳۸
۳-۸-۳- اژدها ۱۳۹
۳-۸-۴- اژدر ۱۴۳
۳-۸-۵- افعی ۱۴۶
۳-۸-۶- پیل ۱۴۶
۳-۸-۷- پلنگ ۱۴۸
۳-۸-۸- تکاور ۱۴۸
۳-۸-۹- ثعبان ۱۴۸
۳-۸-۱۰- خنگ ۱۴۹
۳-۸-۱۱- دیو ۱۵۰
۳-۸-۱۲- رخش ۱۵۱
۳-۸-۱۳- سمند ۱۵۱
۳-۸-۱۴- سیمرغ ۱۵۱
۳-۸-۱۵- شیر ۱۵۳
۳-۸-۱۶- عنقا ۱۵۵
۳-۸-۱۷- مار ۱۵۵
۳-۸-۱۸- هژبر ۱۵۷
۳-۹- لحن حماسی ۱۵۹

فصل چهارم: نتیجه گیری و پیشنهادات
۴-۱- نتیجه گیری و پیشنهاد ۱۶۷
فهرست منابع و مآخذ ۱۶۸
چکیده انگلیسی ۱۷۵

چکیده
بشر از بدو تولد با اندیشه های اساطیری و حماسی همراه بوده است. حماسه های ملی، از قدیمی ترین انواع ادبی جهان است که به شرح دلاوری ها و افتخارات یک قوم می پردازد. جدی ترین زمان سرایش حماسه های ملی در ایران، قرن چهارم بوده است و پس از آن در قرون بعد، شاعران دیگری از فردوسی و شاهکار ادبی او در سرودن اشعار خویش بهره برده اند.
قاآنی شیرازی از جمله شاعرانی است که در سرودن اشعار خویش گاهی تحت تأثیر اندیشه های فردوسی بوده و در جای جای کتاب خویش از عناصر حماسی و پهلوانانی بهره برده است. به علاوه
می توان از شکوه و شوکت شاهان و شاهزادگانی چون اسفندیار و پهلوانی چون سام، رستم و … یاد کرد. موجودات حماسی و اساطیری مانند، دیو، سیمرغ، اسب و نظایر آن نیز در دیوان قاآنی به چشم
می خورد.
بر روی هم بیشترین عناصر حماسی در اشعار وی از گونه حماسه ملی و پهلوانی است. قاآنی به جز شخصیت های ملی در اشعار خویش از شخصیت های دینی و مذهبی نیز بهره گرفته است.
کلید واژگان: حماسه، قاآنی شیرازی، عناصر، اهریمن و قهرمان.

مقدمه
بحث دربارهی حماسه و اسطوره از جنجال برانگیزترین مباحثی است که ذهن و ضمیر بشر با آن مواجه است، به ویژه در روزگار معاصر که عوامل متعددی باعث اسطوره زدایی و گاه اسطوره ستیزی شده است. واژهی حماسه در لغت به معنای دلاوری و شجاعت است. در حماسه رخدادهای پهلوانی و اعمال دلاوری و مردانگی قهرمانان و پهلوانان یک ملت با یک آیین و کیش گزارش و توصیف می
شود که در راه استقلال کشور یا تکوین حکومت و حفظ آیین خویش می کوشند و با دشمنان می جنگند. در حماسه، اعمال پهلوانی بنیادهای اساطیری دارد. قهرمان حماسه در نبردها گاه پیروز میدان است و گاهی شکست می خورد یا حتی کشته میشود. مانند، رستم آرمانی ترین پهلوان شاهنامه که به وسیلهی برادر ناتنی خویش کشته می شود.
قاآنی شیرازی از شاعران دورهی قاجار است. وی در بیان اندیشه های حماسی خویش از فردوسی تاثیر پذیرفته است. بیشترین عناصر حماسی در اشعار قاآنی از گونه ی حماسه ملی است به جز عناصر ملی که در اشعار قاآنی از عناصر حماسی دینی نیز استفاده شده است.
محقق در این پژوهش تلاش خواهد کرد تا عناصر حماسی از قبیل شخصیت های حماسی و دینی، ابزارهای جنگی، واژگان حماسی و … را در اشعار این شاعر بزرگ مورد نقد و بررسی قرار دهد. مأخذ نگارنده در آوردن شواهد که از آن بهره برده است، دیوان اشعار قاآنی به تصحیح مرحوم دکتر محمد جعفر محجوب است و اعدادی که در زیر ابیات آمده است، از چپ به راست به ترتیب بیانگر شماره ی بیت و صفحه است. به عنوان نمونه بیت زیر که درباره ی رستم، آرمانی ترین پهلوان شاه نامه آمده است از صفحه ی ۴۴۷ بیت ۴ این دیوان استخراج شده است.
اشکبوسی را به یـک تیـر عـذاب از فکنـد راستـی کیـخسـرو مـا کـار رسـتم کـرد بــاز
۴۴۷/۴
این پایان نامه در چهار فصل تنظیم شده است که به ترتیب عبارتند از:
فصل اول: با عنوان از فردوسی تا قاآنی: در این فصل به توضیح دربارهی برخی شاعران حماسه پرداز از زمان فردوسی تا قاآنی پرداخته شده است.
فصل دوم: این پایان نامه با عنوان حماسه و انواع آن است. در این فصل به توضیح و تحلیل حماسه، قالب های حماسه، انواع حماسه، موضوعات حماسه و نظایر آن پرداخته شده است.
فصل سوم: بررسی عناصر حماسی در اشعار قاآنی
این فصل خود به بخش های مختلف تقسیم شده است و تمام عناصر حماسی از قبیل شخصیت ها، ‌ابزارها، واژگان حماسی، موجودات حماسی و … که در اشعار قاآنی آمده است، بررسی و تحلیل شده است.
فصل چهارم: نتیجه گیری و پیشنهادها
نگارنده،‌ در این فصل نتیجه ی کلی از آن چه تحلیل و بررسی کرده است را آورده و به پیشنهاد پژوهشی خویش نیز اشاره کرده است.

پیشینه تحقیق
در حوزه ی ادبیات حماسی و نیز تحلیل اشعار قاآنی شیرازی تحقیقاتی گوناگون و پراکنده نوشته شده است. از آن جمله می توان به موارد زیر اشاره کرد:
صفا، ذبیح