استفاده از تلویزیون برای اطلاع رسانی ۱۰۵
جدول ۲۸ – جدول توزیع فراوانی و درصد فراوانی استفاده از روزنامه‌های منتشر شده در سایر نقاط ۱۰۶
جدول ۲۹ – جدول توزیع فراوانی و درصد فراوانی تفاوت اطلاع رسانی در بحران‌های طبیعی با بحران‌هایی که عامل انسانی دارند ۱۰۷
جدول ۳۰ – جدول توزیع فراوانی و درصد فراوانی تفاوت اطلاع رسانی در بحران جنگ با سایر بحران‌ها ۱۰۸
جدول ۳۱ – جدول توزیع فراوانی و درصد فراوانی تفاوت اطلاع رسانی در بحران‌های سیاسی – امنیتی با سایر بحران‌ها ۱۰۹
جدول ۳۲ – جدول توزیع فراوانی و درصد فراوانی تفاوت اطلاع رسانی در بحران‌های اقتصادی با سایر بحران‌ها ۱۱۰
جدول ۳۳ – جدول توزیع فراوانی و درصد فراوانی تفاوت اطلاع رسانی در بحران‌های منطقه‌ای، ملی و بین‌المللی ۱۱۱
جدول ۳۴ – جدول توزیع فراوانی و درصد فراوانی تفاوت اطلاع رسانی به مخاطبان داخل منطقه بحران و خارج از آن ۱۱۲
جدول ۳۵ – جدول توزیع فراوانی و درصد فراوانی تفاوت اطلاع رسانی به مخاطبان خارج از منطقه بحران، همجوار با بحران و غیر همجوار ۱۱۳
جدول ۳۶ – جدول توزیع فراوانی و درصد فراوانی تفاوت اطلاع رسانی به مخاطبان داخل بحران؛ برای مردم و مسئولین ۱۱۴
جدول ۳۷ – جدول توزیع فراوانی و درصد فراوانی براساس جنسیت پاسخگویان ۱۱۵
جدول ۳۸ – جدول توزیع فراوانی و درصد فراوانی براساس سن پاسخگویان ۱۱۶
جدول ۳۹ – جدول توزیع فراوانی و درصد فراوانی سابقه پاسخگویان ۱۱۷
جدول ۴۰ – جدول توزیع فراوانی و درصد فراوانی براساس تحصیلات پاسخگویان ۱۱۸
جدول ۴۱ – جدول توزیع فراوانی و درصد فراوانی براساس رشته تحصیلی پاسخگویان ۱۱۹
جدول ۴۲ – جدول توزیع فراوانی و درصد فراوانی براساس سمت در حوزه پدافند غیر عامل ۱۲۰
جدول ۴۳- جدول توزیع فراوانی و درصد فراوانی کارشناس پدافند یا رسانه ۱۲۱
جدول ۴۴ – نتایج آزمون غیر پارامتریک خی دو فرضیه شماره یک بین شیوه‌های اطلاع رسانی در شرایط بحران قطع برق و نگرش کارشناسان رابطه معنی داری وجود دارد. ۱۲۳
جدول ۴۵ – نتایج آزمون غیر پارامتریک خی دو فرضیه شماره دو بین شیوه‌های اطلاع رسانی در شرایط بحران قطع برق و تامین برق رسانه‌ها به عنوان مراکز حساس رابطه معنی داری وجود دارد. ۱۲۴
جدول ۴۶ – نتایج آزمون غیر پارامتریک خی دو فرضیه شماره سه بین شیوه‌ی اطلاع رسانی در شرایط بحران قطع برق و تامین مراکز جایگزین اطلاع رسانی رابطه‌ی معنی داری وجود دارد. ۱۲۵
جدول ۴۷ – نتایج آزمون غیر پارامتریک خی دو فرضیه شماره چهار بین شیوه‌های اطلاع رسانی در شرایط بحران قطع برق و پیش‌بینی‌های اصحاب رسانه رابطه‌ی معنی داری وجود دارد ۱۲۶
جدول ۴۸ – نتایج آزمون غیر پارامتریک خی دو فرضیه شماره پنج – بین شیوه‌های اطلاع رسانی در شرایط بحران قطع برق و عدم و ابستگی صرف به رسانه‌های نوین (اینترنت، تلفن همراه و …) رابطه معنی داری وجود دارد. ۱۲۷
جدول ۴۹ – نتایج آزمون غیر پارامتریک خی دو فرضیه شماره شش – بین شیوه اطلاع رسانی در شرایط بحران قطع برق و نوع بحران رابطه معنا داری وجود دارد. ۱۲۸
جدول ۵۰ – نتایج آزمون غیر پارامتریک خی دو فرضیه شماره هفت – بین شیوه اطلاع رسانی در شرایط بحران قطع برق و مخاطبان هدف حوزه‌ی فعالیت رسانه رابطه معنی‌داری وجود دارد. ۱۲۹

فهرست نمودارها
نمودار ۱ – عوامل تاثیر گذار بر نمایش و ارائه رسانه‌ای یک بحران ۶۸
نمودار ۲ – نمودار توزیع فراوانی ایجاد امکان مدیریت بحران توسط رسانه‌ها ۷۸
نمودار ۳ – نمودار توزیع فراوانی کاهش خسارات ناشی از بحران بوسیله اطلاع رسانی ۷۹
نمودار ۴- نمودار توزیع فراوانی ایجاد هماهنگی بوسیله اطلاع رسانی ۸۰
نمودار ۵- نمودار توزیع فراوانی صرفا جنبه آموزشی داشتن رسانه‌ها ۸۱
نمودار ۶ – نمودار توزیع فراوانی ایجاد مزاحمت رسانه‌ها در شرایط بحران ۸۲
نمودار ۷ – نمودار توزیع فراوانی دامن زدن رسانه‌ها به بحران ۸۳
نمودار ۸ – نمودار توزیع فراوانی رسانه‌ها به عنوان ارکان مدیریت بحران ۸۴
نمودار ۹ – نمودار توزیع فراوانی ایجاد هماهنگی بین نهادها توسط رسانه‌ها ۸۵
نمودار ۱۰ – نمودار توزیع فراوانی دادن امکانات ویژه به رسانه‌ها در شرایط بحران ۸۶
نمودار ۱۱ – نمودار توزیع فراوانی رسانه‌ها به عنوان نخستین مراکز دریافت کننده برق ۸۷
نمودار ۱۲ – نمودار توزیع فراوانی مفید بودن انتشار اطلاعیه‌ها ، خارج از محدوده‌ی بحران ۸۸
نمودار ۱۳- نمودار توزیع فراوانی پیش‌بینی مراکزجایگزین‌رسانه‌ای ۸۹
نمودار ۱۴ – نمودار توزیع فراوانی ایجاد مراکز رسانه‌ای متحرک ۹۰
نمودار ۱۵ – نمودار توزیع فراوانی استقرار ایستگاه‌های رادیویی سیار ۹۱
نمودار ۱۶ – نمودار توزیع فراوانی نزدیکی مرکز انتشار اخبار و اطلاعیه‌ها ۹۲
نمودار ۱۷ – نمودار توزیع فراوانی امکان استفاده از شیوه‌های مختلف اطلاع رسانی با استفاده از پیش‌بینی شرایط ۹۳
نمودار ۱۸ – نمودار توزیع فراوانی تاثیر آموزش اصحاب رسانه ۹۴
نمودار ۱۹ – نمودار توزیع فراوانی ارتباط دائم و تعامل مدیران بحران و اصحاب رسانه ۹۵
نمودار ۲۰ – نمودار توزیع فراوانی آموزش مدیران بحران در زمینه‌ی ارتباط با اصحاب رسانه در شرایط بحران ۹۶
نمودار ۲۱ – نمودار توزیع فراوانی تنظیم و تدوین پیش‌نویس اخبار، اطلاعیه‌ها و برنامه‌های آموزشی ۹۸
نمودار ۲۲ – فراهم آوردن امکان حضور اصحا
ب رسانه در کانون بحران‌های درحال وقوع ۹۹
نمودار ۲۳ – نمودار توزیع فراوانی میزان استفاده عموم مردم از رسانه‌های سنتی ۱۰۰
نمودار ۲۴ – نمودار توزیع فراوانی امکان استفاده از رسانه‌های دیجیتال ۱۰۱
نمودار ۲۵ – نمودار توزیع فراوانی استفاده از اطلاعیه‌های از پیش تکثیر شده ۱۰۲
نمودار ۲۶ – نمودار توزیع فراوانی استفاده از رادیو برای اطلاع رسانی ۱۰۳
نمودار ۲۷ – نمودار توزیع فراوانی استفاده از تلفن همراه برای اطلاع رسانی ۱۰۴
نمودار ۲۸ – نمودار توزیع فراوانی استفاده از تلویزیون برای اطلاع رسانی ۱۰۵
نمودار ۲۹ – نمودار توزیع فراوانی استفاده از روزنامه‌های منتشر شده در سایر نقاط ۱۰۶
نمودار ۳۰ – نمودار توزیع فراوانی تفاوت اطلاع رسانی در بحران‌های طبیعی با بحران‌هایی که عامل انسانی دارند ۱۰۷
نمودار ۳۱ – نمودار توزیع فراوانی تفاوت اطلاع رسانی در بحران جنگ با سایر بحران‌ها ۱۰۸
نمودار ۳۲ – نمودار توزیع فراوانی تفاوت اطلاع رسانی در بحران‌های سیاسی – امنیتی با سایر بحران‌ها ۱۰۹
نمودار ۳۳ – نمودار توزیع فراوانی تفاوت اطلاع رسانی در بحران‌های اقتصادی با سایر بحران‌ها ۱۱۰
نمودار ۳۴ – نمودار توزیع فراوانی تفاوت اطلاع رسانی در بحران‌های منطقه‌ای، ملی و بین‌المللی ۱۱۱
نمودار ۳۵ – نمودار توزیع فراوانی تفاوت اطلاع رسانی به مخاطبان داخل منطقه بحران و خارج از آن ۱۱۲
نمودار ۳۶ – نمودار توزیع فراوانی تفاوت اطلاع رسانی به مخاطبان داخل منطقه بحران و خارج از آن ۱۱۳
نمودار ۳۷ – نمودار توزیع فراوانی تفاوت اطلاع رسانی به مخاطبان داخل بحران؛ برای مردم و مسئولین ۱۱۴
نمودار ۳۸ – نمودار توزیع فراوانی براساس جنسیت پاسخگویان ۱۱۵
نمودار ۳۹ – نمودار توزیع فراوانی براساس سن پاسخگویان ۱۱۶
نمودار ۴۰ – نمودار توزیع فراوانی براساس سابقه در حوزه پدافند غیر عامل و مدیریت بحران ۱۱۷
نمودار ۴۱ – نمودار توزیع فراوانی براساس تحصیلات پاسخگویان ۱۱۸
نمودار ۴۲ – نمودار توزیع فراوانی براساس رشته تحصیلی پاسخگویان ۱۱۹
نمودار ۴۳ – نمودار توزیع فراوانی سمت در حوزه‌ی پدافند غیر عامل ۱۲۰
نمودار ۴۴ – نمودار توزیع فراوانی کارشناس رسانه یا پدافند غیر عامل ۱۲۱

۱ فصل اول: کلیات پژوهش

۱.۱ بیان مسئله:
بحران در ادبیات امروز، کلمه‌ای آشنا برای دولتمردان، علماء، متخصصان و عموم مردم می‌باشد و اینکه پیش از بحران می‌بایست از چه آمادگی‌هایی برخوردار بود و حین آن چه اقداماتی انجام داد تا خسارات ناشی از آن کاسته شده و پس از آن چگونه در حداقل زمان به بازسازی خسارات ناشی از آن پرداخت به یکی از مباحث جدّی در جوامع امروز تبدیل شده، بگونه‌ای که در اکثر کشورها یک سازمان و یا حتی وزارتخانه‌ای به این امر اختصاص داده شده است.
در کشور ما نیز باتوجه به شرایط خاص جغرافیایی، سیاسی و اقتصادی آن که تقریبا کشور در معرض تمامی انواع بحران‌ها قرارداده و علاوه برآن بصورت متناوب از جانب کشورهای قدرتمند مورد تهدید قرار می‌گیرد ؛ آمادگی برای مقابله با بحران‌ها و هر گونه اقدام خصمانه دشمن اعم از جنگ، خرابکاری، تحریم و … اجتناب ناپذیر می‌باشد.
در بحران‌های طبیعی احتمال وارد آمدن آسیب به زیرساخت‌ها وجود دارد؛ البته در این زمینه‌ معمولا پیش‌بینی‌های لازم پیش از ایجاد این زیرساخت‌ها به عمل می‌آید ولی در جنگ‌های نوین با توجه به اهمیت زیرساخت‌های حیاتی هر کشور، نخستین نقاطی که مورد حمله قرار می‌گیرند، این زیرساخت‌ها، علی الخصوص در حوزه‌ی انرژی می‌باشد. استراتژیک‌ترین انرژی که در حال حاضر تقریبا زندگی، کار و ارتباطات تمام افراد به آن بستگی دارد برق است و نیروگاه‌های تولید برق و خطوط انتقال آن به عنوان اولین زیرساخت‌هایی است که در صورت آسیب چه به دلیل بحران‌های طبیعی و چه در صورت حمله دشمن می‌بایست مورد توجه قرار گرفته و برای مقابله با آسیب‌های آن چاره‌ای اندیشید.
قطع برق در جوامع امروز برابر با ایجاد بحران می‌باشد و اطلاع رسانی در شرایط بحران به ایجاد آرامش و کاهش خسارات ناشی از این بحران کمک شایانی می‌نماید، اما در شرایط قطع برق با عدم امکان اطلاع رسانی از طریق رسانه‌های مرتبط با برق از قبیل تلویزیون، رادیو، رسانه‌های مکتوب، اینترنت، تلفن همراه و … مواجه می‌باشیم، زیرا حتی در صورتیکه مخاطبان بوسیله ژنراتورهای خانگی یا باطری بتوانند دریافت کننده‌های خود را فعال نمایند فرستنده‌های محلی در ارسال محتوا با مشکل مواجه می‌باشند.
لذا برای این مورد باید چاره‌ای اندیشید که در کوتاهترین زمان و با حداقل امکانات، شرایط اطلاع رسانی توسط رسانه‌های عمومی در شرایط بحران ناشی از قطع برق را فراهم آورد. به همین منظور نسبت به بررسی این مساله از دیدگاه کارشناسان در حوزه‌ی پدافند غیر عامل و کارشناسان رسانه خواهیم پرداخت.

۱.۲ اهمیت و ضرورت تحقیق
اهمیت اطلاع رسانی در شرایط بحرانی برای کاهش آسیب‌های ناشی از این بحران و همچنین تاثیرات مثبت روانی‌ای که اطلاع رسانی در این شرایط برای عموم مردم بوجود آورده و از ایجاد شایعات جلوگیری می‌نماید، امری است که پیش از این در تحقیقات گسترده‌ی علمی اثبات شده است.
با توجه به مشکلاتی که در اثر قطع برق بر سر راه اطلاع رسانی بوجود می‌آید می‌بایست نسبت به بررسی شیوه‌های اطلاع رسانی در این شرایط توسط ر
سانه‌ها اقدام و در نهایت به راهکاری برای این امر دست پیدا کرده و این راهکار را برای اطلاع رسانه‌ها و سایر سازمان‌های مرتبط با موضوع قرار دهیم.
شرایط خاص کشورمان در حال حاضر و تهدیداتی که توسط کشورهای متخاصم نسبت به آن انجام می‌پذیرد نیز دلیل دیگری است که به عنوان انگیزه انتخاب این موضوع می‌باشد. در جنگ‌های امروز معمولا ابتدا کشورها از طریق رسانه‌ها شکست می‌خورند و سپس از طریق نیروهای نظامی مقابل، نمونه جنگ آمریکا- عراق سال ???? که در آن ابتدا شکست نیروهای عراقی توسط رسانه‌های حامی جنگ اعلام و چند روز بعد بغداد توسط نیروهای حمله کننده، اشغال شد.
در این تحقیق امیدواریم بتوانیم بستری مناسب برای شناسایی روش‌های اطلاع رسانی در شرایط بحرانی بدست آوریم و گامی هر چند کوچک در راستای کاهش خسارات ناشی از بحران‌ها علی الخصوص بحران‌های ناشی از هجوم دشمن در کشورمان برداشته شود.
۱.۳ هدف‌های تحقیق
۱.۳.۱ هدف اصلی
بررسی شیوه‌های مناسب برای اطلاع رسانی در زمان بحران قطع برق از دید کارشناسان پدافند غیر عامل و رسانه
۱.۳.۲ اهداف فرعی
بررسی رابطه‌ی پیش بینی‌های اصحاب رسانه و شیوه اطلاع رسانی در زمان بحران قطع برق
بررسی رابطه‌ی تامین برق رسانه‌ها به عنوان مراکز حساس و شیوه اطلاع رسانی در زمان بحران قطع برق
بررسی رابطه‌ی تامین مراکز جایگزین اطلاع رسانی و شیوه اطلاع رسانی در زمان بحران قطع برق
بررسی رابطه‌ی آموزش پیش از وقوع شرایط بحرانی و شیوه اطلاع رسانی در زمان بحران قطع برق
بررسی رابطه‌ی عدم وابستگی صِرف به رسانه‌های نوین و شیوه اطلاع رسانی در زمان بحران قطع برق
بررسی رابطه‌ی نوع بحران و شیوه اطلاع رسانی در زمان بحران قطع برق
۱.۴ سوالات تحقیق
سوال اصلی تحقیق:
عوامل تاثیر گذار بر شیوه‌های اطلاع رسانی در زمان بحران قطع برق از دید کارشناسان پدافند غیرعامل و رسانه چیست؟
سوالات فرعی تحقیق:
اطلاع رسانی مناسب به مدیریت بحران کمک می‌نماید یا برای آن مزاحمت ایجاد می‌کنند و به گسترش آن دامن می‌زنند؟
اطلاع رسانی مناسب در شرایط بحران، خسارات ناشی از بحران را کاهش می‌دهد؟
در شرایط بحرانی، رسانه‌ها صرفا وظیفه‌ی آموزش خواهند داشت؟
با توجه به حساسیت و اهمیت اطلاع رسانی در شرایط بحران، آیا باید خدمات ویژه‌ای به رسانه‌ها داد؟
آیا ایجاد مراکز رسانه‌ای متحرک (Mobile) برای اطلاع رسانی در شرایط بحرانی الزامی می‌باشد؟
نزدیکی مرکز انتشار اخبار و اطلاعیه‌ها به محل وقوع بحران چه تاثیری بر مخاطبان خواهد داشت؟
پیش‌بینی‌های لازم در شرایط بحرانی چه تاثیری بر شیوه‌های اطلاع رسانی در زمان بحران می‌گذارد؟
ارتباط دائم و موثر مدیران بحران و اصحاب رسانه، پیش از وقوع بحران؛ چه تاثیری بر شیوه‌های اطلاع رسانی در زمان بحران دارد؟
چه ارتباطی بین اطلا

داشتن کمترین هزینه کل تأمین همه نیاز مشتری i^* ، برای خرید مشتری i^* انتخاب می شود.
گام ۴ : مقادیر vv , z , y , q , M و همچنین ظرفیت باقیمانده از مرکز توزیع به هنگام می شود.
گام ۵ : تا زمانی که مرکز j^* قادر به تأمین نیاز یک مشتری باشد، مشتری ها با اولویت کمترین هزینه از این مرکز خرید می کنند و vv , y , q , M به هنگام می شوند و سپس به گام ۲ می رویم.
گام ۶ : برگرداندن خروجی ها و پایان.
برای درک بهتر این الگوریتم مثال زیر را حل می کنیم :
فرض کنید ۴ مشتری، ۳ مرکز توزیع و ۲ نوع محصول داریم و تقاضای مشتریان، هزینه های خرید و ظرفیت مراکز به شرح زیر است :
d=[■(■(۲@۰)&■(۱۰@۵)@■(۶@۷)&■(۰@۳))] W=[■(۲۰&۱۵&۲۱)] c( : , : , 1 )=[■(■(۱@۲@۳)&■(■(۴&۲)@■(۳&۱)@■(۱&۳))@۳&■(۲&۲))] c( : , : , 2 )= [■(■(۳@۳@۴)&■(■(۲&۱)@■(۲&۴)@■(۱&۳))@۲&■(۲&۳))]
ماتریس cc هزینه کل خرید مشتریان را از مراکز توزیع در بر دارد برای مثال درایه سطر سوم و ستون دوم آن با توجه به تقاضای مشتری سوم و هزینه های واحد خرید او از مرکز توزیع دوم به این شکل بدست می آید :
cc_(c,,)=(d_(_,,))c_(_,,,,))+( d_(_,,))c_(_,,,,))=())))+())))=)
به همین ترتیب بقیه درایه های آن محاسبه می شوند :
cc= [■(■(۳۲@۱۵@۱۸)&■(■(۲۸&۱۴)@■(۱۰&۲۰)@■(۶&۱۸))@۲۷&■(۲۰&۲۳))]
همان طور که قبلا گفتیم کروموزوم این مرحله یک جایگشت تصادفی از اعداد ک تا I است. در اینجا فرض کنید کروموزوم زیر را داریم :
vv=[4 3 1 2]
با این مفروضات تکرار های الگوریتم را برای این مثال اجرا می کنیم :

تکرار اول :
i^*== , j^*=argmin({cc(=,j) , j= ,…,,})=argmin(}},,,,,,)=)
z_z== , y_(y,,)== , q_(_,,,,)== , q_(_,,,,)=== , M_(M,,)=M_(M,,)+q_(_,,,,)==++== , M_(M,,)=M_(M,,)+q_(_,,,,)==+++
〖vv〗__== , W__=W___(q_(_,,,,)+q_(_,,,,))=)))((+++)=)
هنوز مرکز توزیع سوم قادر به ارائه خدمات به دو مشتری ۲ و ۳ می باشد پس تا جایی که ظرفیت داشته باشد خدمات به مشتریان را ادامه می دهیم :
i^*=argmin({cc(i,*) ) i= ,,})=argmin(}},,,)=)
y_(y,,)== , q_(_,,,,)== , q_(_,,,,)== , M_(M,,)=M_(M,,)+q_(_,,,,)==++== , M_(M,,)=M_(M,,)+q_(_,,,,)===++===
〖vv〗__== , W__=W___(q_(_,,,,)+q_(_,,,,))=))((++)=)
ظرفیت باقی مانده مرکز توزیع ۳ به کمتر از حدی رسیده است که بتواند نیاز یک مشتری دیگر را نیز تأمین نماید، پس به گام دوم باز می گردیم و تکرار دیگری را شروع می کنیم.
تکرار دوم :
i^*== , j^*=argmin({cc(=,j) , j= ,,})=argmin(}},,,)=)
z_z== , y_(y,,)== , q_(_,,,,)== , q_(_,,,,)== , M_(M,,)=M_(M,,)+q_(_,,,,)==++== , M_(M,,)=M_(M,,)+q_(_,,,,)==++==
〖vv〗__== , W__=W___(q_(_,,,,)+q_(_,,,,))=)))((++)=))
ده واحد از ظرفیت مرکز توزیع ۲ باقی مانده است که می تواند به مشتری دیگری خدمات ارائه دهد :
i^*=argmin({cc(i,=) ) i= })=argmin(}})=)
y_(y,,)== , q_(_,,,,)== , q_(_,,,,)== , M_(M,,)=M_(M,,)+q_(_,,,,)==++== , M_(M,,)=M_(M,,)+q_(_,,,,)==++==
〖vv〗__== , W__=W___(q_(_,,,,)+q_(_,,,,))=)))((++)=)
نیاز همه مشتریان تأمین شده و همه ژن های کروموزوم مقدار صفر گرفته اند و شرط توقف برقرار است، نتایج به شرح زیر می باشد :
z=[■(۰&۱&۱)] , y=[■(■(۰@۰@۰)&■(■(۰&۱)@■(۱&۰)@■(۰&۱))@۰&■(۱&۰))] , q( : , : , 1)=[■(■(۰@۰@۰)&■(■(۰&۲)@■(۰&۰)@■(۰&۶))@۰&■(۷&۰))] , q( : , : , 2)=[■(■(۰@۰@۰)&■(■(۰&۱۰)@■(۵&۰)@■(۰&۰))@۰&■(۳&۰))] , M=[■(۰&۰@■(۷@۸)&■(۸@۱۰))]
vv=[ 0 0 0 0 ] , W=[ 20 0 3 ]

به آن می پردازیم :
۱) هزینه ایجاد کارخانه ها :
CC=∑_(k=k)^K▒g_k p_k
۲) هزینه ایجاد مراکز توزیع :
CC=∑_(j=j)^J▒〖v_j z_j 〗

۳) هزینه خرید و حمل و نقل کل مواد اولیه از تأمین کنندگان به کارخانه ها :
CC=∑_(s=s)^S▒∑_(k=k)^K▒∑_(r=r)^R▒〖t_skr b_skr 〗
۴) هزینه تولید و حمل و نقل کل محصولات از کارخانه ها به مراکز توزیع :
CC=∑_(k=k)^K▒∑_(j=j)^J▒∑_(l=l)^L▒〖a_kjl f_kjl 〗
۵) هزینه توزیع و حمل و نقل کل محصولات از مراکز توزیع به مشتریان :
CC=∑_(i=i)^I▒∑_(j=j)^J▒∑_(l=l)^L▒〖c_ijl q_ijl 〗
هزینه کل شبکه مجموع این پنج هزینه می باشد و ما این حاصل جمع را TC می نامیم که مخفف عبارت Total Cost به معنی هزینه کل است :
Min TC=CM+C++C++C++C+
در بخش ۳-۲ معیاری به نام deg برای میزان تأمین نیاز مشتری معرفی کردیم که به صورت حاصل تقسیم مساحت S (شکل ۳-۲) بر مساحت کل ذوزنقه، Area بود. حال اگر برای هر مشتری i و هر محصول l مقادیر S_il و Area_il را داشته باشیم می توانیم درجه تأمین تقاضای همه مشتریان DEG را به صورت زیر تعریف کنیم :
DEG=(∑_(i=i)^I▒∑_(l=l)^L▒S_il )/(∑_(i=i)^I▒∑_(l=l)^L▒Area_il )
این کمیت مقداری بین صفر و یک اختیار می کند و هرچه مقدار آن به یک نزدیکتر باشد میزان تأمین تقاضای مشتریان نیز بیشتر است. در نتیجه هدف دوم ما بیشینه کردن آن می باشد :
Max DEG
حال باید این دو تابع هدف را ترکیب کرده و به صورت یک هدف درآوریم تا بتوانیم مسئله را حل کنیم. در اینجا ما به دو طریق این کار را انجام داده ایم و هر دو حالت را به صورت جداگانه حل نموده و نتایج حاصل را مقایسه کرده ایم. در ابتدا توابع هدف را نرمال سازی می کنیم :
همان طور که قبلا بیان کردیم هدف DEG مقداری بین صفر و یک اختیار می کند، برای راحتی کار این مقدار را در عدد صد ضرب می کنیم تا بتوانیم میزان تأمین تقاضای مشتری را به صورت درصد بیان کنیم، پس تعریف می کنیم :
DEG%=DDD×DEG
جهت نرمال سازی TC ابتدا بـه دو کران بالا و پایین بـرای آن احتیاج داریم. ایـن دو کران را می توانیم برای مقدار بهینه آن به ازای تقاضاهای مختلف مشتریان بدست آوریم. برای این کار لازم است دوبار مسئله را در حالت قطعی (غیر فازی) به صورت زیر حل نموده و مقادیر بهینه TC را بدست آوریم :
ابتدا به ازای همه مقادیر i , l قرار می دهیم : d_il=〖dd〗_il یعنی همه تقاضاها را برابر با کمترین مقدار ممکن آنها قرار می دهیم و مقدار کمینه TC را در این حالت lower_bnd می نامیم. به همین ترتیب بار دیگر مسئله قطعی را به ازای d_il=〖dd〗_il برای همه مقادیر i , l یعنی بیشترین مقادیر ممکن برای تقاضاها حل می کنیم و مقدار کمینه بدست آمده برای TC را upper_bnd نامگذاری می نماییم. اکنون برای هر مقادیر دلخواهی که d_il ها اختیار کنند مقدار کمینه TC عددی در بازه بسته [lower_bnd,upper_bnd] خواهد بود. لازم به دقت است که این کران ها ، کران هایی برای مقدار کمینه TC به ازای تقاضاهای مختلف مشتریان است و نه برای خود مقدار آن، اما چون مسئله در جهت کمینه سازی TC حرکت می کند، بعد از تکرار های کافی سرانجام مقدار TC نیز در این بازه قرار می گیرد. پس برای نرمال سازی TC می توانیم به صورت زیر عمل کنیم :
lower_bnd l TC upper_bnd TC lower_bnd l upper_bnd lower_bnd
(TCTlower_bnd)/(upper_bndu lower_bnd)
×(TCTlower_bnd)/(upper_bnde lower_bnd)
قرار می دهیم :
TC%=TTT×(TCTlower_bnd)/(upper_bndu lower_bnd)
حال دو تابع هدف داریم که هر دوی آنها به شکل متغیری در بازه بسته [[ , ] می باشند و یکی از آنها باید کمینه سازی و دیگری باید بیشینه سازی شوند. در اینجا ما به دو طریق این دو هدف را با هم ترکیب نموده و به طور جداگانه حل کرده ایم.
روش اول :
Max OBM=DEG% = TC%
روش دوم :
Min OBM=TC% = DEG%
۳-۳-۵- محدودیت های مدل
قید ۱ : هر مشتری همه نیاز خود را برای هر محصول فقط از یک مرکز توزیع دریافت می کند :
ق i : ∑_(j=j)^J▒y_ij = =
قید ۲ : تطبیق تعداد محصول ارسال شده از مرکز توزیع با تقاضای مشتری :
ق i j l : q_ijl = d_illy_ij
قید ۳ : محدودیت ظرفیت مراکز توزیع :
ق j : ∑_(i=i)^I▒∑_(l=l)^L▒〖d_il y_ij 〗 W_jjz_j
قید ۴ : حد بالا برای تعداد مراکز توزیع قابل ایجاد :
∑_(j=j)^J▒z_j J
قید ۵ : تضمین حفظ جریان محصولات بین مراحل دوم و سوم شبکه :
ق j l : ∑_(k=k)^K▒f_kjl = ∑_(i=i)^I▒q_ijl
قید ۶ : محدودیت ظرفیت کارخانه ها برای تولید محصولات :
ق k : ∑_(j=j)^J▒∑_(l=l)^L▒f_kjl D_kkp_k
قید ۷ : حد بالا برای تعداد کارخانه های قابل ایجاد :
∑_(k=k)^K▒p_k K
قید ۸ : تضمین حفظ جریان محصولات بین مراحل اول و دوم شبکه :
ق k r : ∑_(j=j)^J▒∑_(l=l)^L▒〖u_rl f_kjl 〗 = ∑_(s=s)^S▒b_skr
قید ۹ : محدودیت ظرفیت تأمین کنندگان برای تأمین مواد اولیه :
ق s : ∑_(k=k)^K▒∑_(r=r)^R▒b_skr E_s
قید ۱۰ : کران بالا و پایین تقاضای مشتریان :
پ i l : 〖dd〗_il d_il 〖dd〗_il
قید ۱۱ : همه متغیرها با نام های d , q , f , b به ازای همه اندیس ها صحیح نامنفی اند.
قید ۱۲ : همه متغیر ها با نام های y , z , p به ازای همه اندیس ها متغیر صفر و یک (باینری) اند.

فصل چهارم
روش حل و نتایج محاسباتی

۴-۱- مقدمه
همان طور که گفته شد تاکنون بارها از الگوریتم ژنتیک برای حل مسائل طراحی شبکه زنجیره تأمین دو و سه مرحله ای استفاده شده است. یکی از مهم ترین قسمت ها در حل یک مسئله با الگوریتم ژنتیک چگونگی کد کردن آن مسئله است که می تواند دشوارترین بخش کار هم باشد. تاکنون سه روش برای کدگذاری مسائل شبکه زنجیره تأمین ارائه شده است :
Edge-based encoding ( Gen&cheng,EEEE)[26]
Vertex-b
ased encoding ( Gen&Cheng,VVVV)[26]
Edge-and-Vertex encoding ( Palmer& Kershenoaum,EEEE)[34]
اولین پیاده سازی مسائل حمل و نقل و توزیع با استفاده از GA توسط Michalewicz[35] صورت گرفت، او از روش ماتریس محور که تعلق به روش edge-based داشت برای نمایش شبکه تولید و توزیع استفاده کرد. Gen&Li[36] از روش کدگذاری prüfer number برای مسئله حمل و نقل استفاده کردند تا درخت پوشای مسئله را نمایش دهند. این روش جزو روش vertex-based محسوب می شود. شبکه زنجیره تأمین سه مرحله ای تک محصوله توسط Syarif&Gen[37] با استفاده از روش prüfernumber مورد حل قرار گرفته است. روش دیگری که برای حل شبکه زنجیره تأمین به کمک الگوریتم ژنتیک استفاده شد بر پایه کدگذاری اولویت محور بود که توسط Altiparmak&Gen[14] برای حل شبکه زنجیره تأمین تک محصوله با چندین تابع هدف استفاده شد که این روش متعلق به روش edge–based می باشد.
تعریف کروموزوم در روند حل با الگوریتم ژنتیک یکی از مراحل چالش برانگیز است. در مسائل شبکه زنجیره تأمین که از روش کدگذاری prüfer number استفاده می شود، از پنج زیر رشته استفاده می شود، اولین و دومین قسمت این زیر رشته ها شامل ژن هایی برای نشان دادن باز یا بسته بودن کارخانه ها و مراکز توزیع می باشد که به صورت باینری است، سه زیر رشته بعدی برای کدکردن هر یک از مراحل شبکه زنجیره تأمین مورد استفاده قرار می گیرد. در این روش از یک کروموزوم با طول K+J+S+KKK+K+J+++J+I++ ژن برای نمایش سه مرحله شبکه استفاده می شود. در روش اولویت محور[۱۱] از یک کروموزوم با طول S+K+K+J+I ژن برای نشان دادن مراحل شبکه زنجیره تأمین سه مرحله ای تک محصوله استفاده می شود. در شبکه زنجیره تأمین سه مرحله ای چند محصوله برای نمایش مرحله سوم شبکه از I ژن، برای نمایش مرحله دوم شبکه از L(K+J) ژن و برای نمایش مرحله اول از R(S+K) ژن استفاده می کنیم.
۴-۲- روش کدگذاری اولویت محور۷۹
در حل مسائل طراحی شبکه زنجیره تأمین سه مرحله ای به روش اولویت محور، هر کروموزوم از سه بخش تشکیل شده است که هر بخش یک مرحله از شبکه را در بر می گیرد. در واقع x امین بخش یک کروموزوم نشان دهنده x امین مرحله از شبکه است. هر ژن در کروموزوم با دو فاکتور مهم مشخص می شود، یکی لوکاس که بیانگر موقعیت ژن در طول کروموزوم می باشد و دیگری آلل که ارزش نسبت داده شده به آن ژن را بیان می کند. موقعیت هر ژن برای نمایش یک گره از شبکه (تأمین کننده، کارخانه، مرکز توزیع، مشتری) استفاده می شود و ارزش هر ژن به صورت اولویت آن گره برای ایجاد و برقراری ارتباط در شبکه می باشد. برای نشان دادن هر کروموزوم در شبکه تک محصوله، در مرحله اول شبکه از S+K ژن، برای مرحله دوم از K+J ژن و برای نمایش مرحله آخر از I ژن استفاده می شود که مقدار هر ژن نشان دهنده اولویت آن گره در باز شدن و برقراری ارتباط با سایر گره های موجود در شبکه است، در مجموع برای کدکردن کروموزوم هر محصول، از کروموزومی با طول S+K+K+J+I ژن استفاده می شود. برای نمایش کروموزوم شبکه زنجیره تأمین سه مرحله ای چند محصوله از R(S+K) ژن برای نمایش مرحله اول، از L(K+J) ژن برای نمایش مرحله دوم و از I ژن برای نمایش مرحله سوم استفاده می شود. در مجموع برای کدگذاری شبکه زنجیره تأمین سه مرحله ای چند محصوله از R(S+K)+L(K+J)+I ژن استفاده می شود. کد گشایی کروموزوم شبکه زنجیره تأمین از انتها به ابتدا صورت می گیرد. یعنی ابتدا مرحله ۳ کدگشایی شده، بعد از آن مرحله ۲ و در آخر مرحله ۱ کدگشایی می شود.
در ابتدا مسیر حمل و نقل میان مراکز توزیع باز شده و مشتریان مشخص می شود که این اتفاق با کدگشایی مرحله آخر صورت می پذیرد، در قدم بعدی تصمیم گرفته می شود که کدام کارخانه ها باید باز شوند سپس مسیر حمل و نقلی مشخص شده و در قدم آخر که با کدگشایی مرحله اول صورت می گیرد، مسیر حمل و نقلی مواد اولیه به کارخانه های باز شده مشخص می شود. بنابراین توجه به این نکته ضروری است که تصمیمات اصلی شبکه پیرامون اینکه کدامیک از مراکز توزیع و کارخانه ها بایستی باز شوند و کدامیک باید بسته بمانند، در طول کدگشایی مراحل سوم و دوم اتفاق می افتد. بنابراین روند کلی کدگشایی کروموزوم در روش اولویت محور به صورت زیر است که ابتدا سومین مرحله شبکه زنجیره تأمین کدگشایی می شود که در آن مراکز توزیعی که بایستی باز شوند، مشخص می گردد و تقاضای هر مشتری باید توسط تنها یکی از آنها برآورده شود، در این رویه میزان q_ijl مشخص می شود. در مرحله بعد کارخانه هایی که باید باز شوند مشخص می شود و تقاضای مراکز توزیع توسط آنها پاسخ داده می شود، در این مرحله امکان اینکه چند کارخانه با هم به تقاضای یک مرکز توزیع پاسخ دهند، وجود دارد، در این مرحله نیز f_kjl تعیین می شود. در مرحله بعدی مقدار مواد اولیه ای که از هر تأمین کننده به هر کارخانه فرستاده می شود تعیین می گردد، یعنی b_skr بدست می آید و در آخر تابع برازندگی که همان تابع هدف است با بدست آمدن متغیرهای مسئله محاسبه شده و الگوریتم وارد فازهای انتخاب، ترکیب و جهش می شود تا اینکه بعد از تکرارهای مشخصی به جواب بهینه همگرا شود. اکنون به بیان الگوریتم کدگشایی برای مراحل مختلف شبکه زنجیره تأمین می پردازیم :
کدگشایی مرحله سوم :
قبلا در فرضیات مسئله بیان کردیم که هر مشتری همه تقاضای خود را برای محصولات شبکه تنها از یک مرکز توزیع دریافت می کند. این شرط باعث می شود که شکل کروموزوم مربوط به این مرحله و روش کدگشایی آن نسبت به دو مرحله دیگر متفاوت باشد. در اینجا کروموزومی به طول I ژن یعنی به تعداد مشتریان، داریم که یک جایگشت تصادفی از اعداد صحیح مثبت تا I
می باشد.
ورودی های الگوریتم :
I تعداد مشتریان
J تعداد مراکز توزیع
L تعداد محصولات
d ماتریس حاوی تقاضاهای مشتریان
W بردار حاوی ظرفیت های مراکز توزیع
c آرایه سه بعدی حاوی هزینه های توزیع و حمل و نقل واحد محصولات از مراکز به مشتریان
cc ماتریس حاوی هزینه های کل توزیع و حمل و نقل تقاضاها از مراکز به مشتریان با ابعادی برابر با IIJ
vv کروموزوم مرحله سوم
خروجی های الگوریتم :
z بردار صفر و یک برای تعیین باز شدن یا بسته ماندن مراکز توزیع
y ماتریس صفر و یک برای تعیین اینکه هر مشتری از کدام مرکز خرید می کند
q آرایه سه بعدی مقدار خرید هر مشتری از هر محصول از هر مرکز توزیع
M ماتریس تقاضای کل مشتریان از هر محصول روی هر مرکز توزیع
بردار z به ما می گوید کدام یک از مراکز توزیع باز شده اند، ماتریس y نشان می دهد که هر مشتری از کدام مرکز خرید نموده، q می گوید که هر مشتری از هر مرکز توزیع چه مقدار از انواع محصولات را خریداری کرده و ماتریس M حاوی مقادیر نیازهای هر مرکز توزیع به هر یک از انواع محصولات می باشد. z , y , q همان متغیر های مدل مسئله می باشند که قبلا معرفی شده اند و در این مرحله مقادیر آنها مشخص می شود و M یک ماتریس با ابعاد JJL است که برای کدگشایی مرحله دوم مورد نیاز می باشد.
گام ۱ : مقدار دهی اولیه
z=z___J , y= _I_J , q= _IIJJL , M= _JJL
گام ۲ : تا زمانی که vv درایه مثبت دارد یعنی مشتری ای باقی مانده که نیاز او تأمین نشده باشد :
i^*=argmax({v=(i) ( i= ,…,I}) مشتری i^* برای خرید انتخاب می شود و به گام بعد می رویم. در غیر این صورت به گام ۶ می رویم.
گام ۳ : j^*=argmin({cc(i^*,j) , j= ,…,J}) مرکز توزیع j^* به علت

مجموعه ای از پارامترها که توسط یک کروموزوم خاص نمایش داده می شود ژنوتیپ۵۰ و به مقدار رمزگشایی شده آن فنوتیپ۵۱ می گویند. الگوریتم های وراثتی فرایند های تکراری هستند که هر مرحله تکراری را نسل و مجموعه ای از پاسخ ها در هر نسل را جمعیت می نامند.
الگوریتم های ژنتیک، جستجوی اصلی را در فضای پاسخ به اجرا می گذارند. این الگوریتم ها با تولید نسل آغاز می شوند که وظیفه ایجاد مجموعه نقاط جستجوی اولیه به نام جمعیت اولیه۵۲ را بر عهده دارند و به طور انتخابی یا تصادفی تعیین می شوند. از آنجا که الگوریتم ژنتیک برای هدایت عملیات جستجو به طرف نقطه بهینه از روش های آماری استفاده می کند، در فرایندی که به انتخاب طبیعی وابسته است، جمعیت موجود به تناسب برازندگی۵۳ افراد آن برای نسل بعد انتخاب می شود. سپس عملگرهای ژنتیکی شامل انتخاب۵۴، ترکیب۵۵، جهش۵۶ و دیگر عملگرهای احتمالی اعمال شده و جمعیت جدید بوجود می آید. پس از آن، جمعیت جدیدی جایگزین جمعیت پیشین می شود و این چرخه ادامه می یابد. معمولا جمعیت جدید برازندگی بیشتری دارد. این بدان معناست که از نسلی به نسل دیگر جمعیت بهبود می یابد. هنگامی جستجو نتیجه بخش خواهد بود که به حداکثر نسل ممکن رسیده باشیم یا همگرایی حاصل شده باشد یا معیارهای توقف برآورده شده باشد.
۲-۱۱-۳- عملگرهای الگوریتم ژنتیک
به طور خلاصه الگوریتم ژنتیک از عملگرهای زیر تشکیل شده است :
Encoding
این مرحله شاید مشکل ترین مرحله حل مسئله به روش الگوریتم ژنتیک باشد. الگوریتم ژنتیک به جای اینکه بر روی پارامترها یا متغیرهای مسئله کار کند با شکل کدشده آنها سر و کار دارد.
یکی از روش های کد کردن، کدکردن دودویی می باشد که در آن هدف تبدیل جواب مسئله به رشته ای از اعداد باینری است.
Evaluation
تابع برازندگی از اعمال تبدیل مناسب بر روی تابع هدف یعنی تابعی که قرار است بهینه شود بدست می آید. ایـن تابع هر رشته را با یک مقدار عددی ارزیابی می کند که کیفیت آن را مشخص می نماید. هر چه کیفیت رشته جواب بالاتر باشد مقدار برازندگی جواب بیشتر است و احتمال مشارکت برای تولید نسل بعدی نیز افزایش خواهد یافت.
Crossover
مهم ترین عملگر در الگوریتم ژنتیک، عملگر ترکیب است. ترکیب فرایندی است که در آن نسل قدیمی کروموزوم ها با یکدیگر مخلوط و ترکیب می شوند تا نسل های تازه ای از کروموزوم ها به وجود بیاید. جفت هایی که در قسمت انتخاب ، به عنوان والـد در نظر گرفته شدند ، در این قسمت ژن هایشان را با هم مبادله می کنند و اعضایی جدید به وجود می آورند. ترکیب در الگوریتم ژنتیک باعث از بین رفتن پراکندگی یا تنوع ژنتیکی جمعیت می شود زیرا اجازه می دهد ژن های خوب یکدیگر را بیابند.
Mutation
جهش نیز عملگر دیگری می باشد که جواب های ممکن دیگری را متولد می کند. در الگوریتم ژنتیک بعد از اینکه یک عضو در جمعیت جدید به وجود آمـد ، هر ژن آن با احتمال جهش ، جهش می یابد. در جهش ممکن است ژنی از مجموعه ژن های جمعیت حذف شود یا ژنی که تا به حال در جمعیت وجود نداشته است به آن اضافه شود. جهش یک ژن به معنای تغییر آن ژن است و وابسته به نوع کدگذاری، از روش های متفاوت جهش استفاده می شود.

Decoding
عکس عمل Encoding است. در این مرحله بعد از اینکه الگوریتم بهترین جواب را برای مسئله ارائه کرد لازم است عکس عمل کدگذاری روی جواب ها اعمال شود تا بتوانیم نسخه واقعی جواب را در دست داشته باشیم.
نحوه کلی عملکرد الگوریتم های ژنتیک مطابق با چرخه زیر می باشد :
ابتدا کلیه افراد موجود در جمعیت ارزیابی می شوند. سپس افراد جدید با استفاده از عملگر های تلفیق و جهش تولید می شوند و افراد قدیمی و تکراری از جمعیت جدید حذف می گردند. یک تکرار از حلقه یاد شده تحت عنوان ایجاد یک نسل شناخته می شود. اولین نسل (نسل ف ) از این فرایند به صورت تصادفی ایجاد شده و سپس عملگرهای ژنتیک با اندازه گیری میزان برازندگی آنها جمعیت را از نظر کارایی برای حل مسئله مورد ارزیابی قرار می دهند. در اینجا الگوریتم ژنتیک به صورت شبه کد بیان شده است :
PSEUDO CODE of GA
t := t; // start with an initial time
intpopulation p(t) ; //initialize a usually random population of individuals
evaluate p(t) ; // evaluate fitness of all initial individuals of population
while ( not down ) do // test for termination criterion ( time, fitness, etc.)
t := t+t; // increase the time counter
p’ : = select parents p(t) ; // select a sub-population for offspring production
recombine p’(t) ; // recombine the “genes” of selected parents
mutate p’(t) ; // perturb the mated population stochastically
evaluatep,p’(t) ; // evaluate it’s new fitness
p : = survive p,p’(t) ; // select the survivors from actual fitness
end GA.

شکل ۲-۲ دیاگرام بلوکی الگوریتم ژنتیک ساده[۳]
۲-۱۱-۴- کد کردن۵۷
الگوریتم ژنتیک به جای اینکه بر روی پارامترها یا متغیرهای مسئله کار کند، با شکل کدشده آنها سر و کار دارد. یکی از روش های کد کردن، کد کردن دودویی می باشد که در آن هدف تبدیل جواب مسئله به رشته ای از اعداد باینری است. تعداد بیت هایی که برای کدگذاری متغیرها استفاده می شود به دقت مورد نظر برای جواب ها، محدوده تغییر پارامترها و رابطه بین متغیرها وابسته است. رشته یا دنباله ای از بیت ها که به عنوان شکل کد شده یک جواب از مسئله مورد نظر می باشد، کروموزوم نامیده می شود. در حقیقت بیت های یـک کروموزوم ، نقش ژن ها در طبیعت را بـازی می کنند. یکی از ویژگی های اصلی الگوریتم ژنتیک آن است که به طور متناوب بر روی فضای کدینگ و فضای جواب کار می کند. عملگرهای ژنتیک بر روی فضای کدینگ یا کروموزوم ها اعمال
شده، در حالی که انتخاب و ارزیابی بر روی فضای جواب عمل می نماید. در طبیعت نیز به همین شکل است یعنی افراد (کروموزوم ها) در یک فضای حقیقی غیر کدشده در حالت فنوتیپ حضور دارند. در صورت کد شدن با هر مکانیسمی حالت ژنوتیپ خود را بروز می دهند.
کدگذاری باینری :
این تبدیل، تبدیل استاندارد در الگوریتم های ژنتیک می باشد. کدگذاری باینری ساده ترین کدگذاری و بهترین تبدیل برای عملگرهای ژنتیک است اما در مسائل پیچیده این نوع تبدیل چندان مناسب نیست چون معمولا باعث می شود طول کروموزوم ها برای نگهداری اطلاعات پاسخ، بسیار بزرگ شود.
کدگذاری جایگشتی :
در بسیاری از مسائـل مانند مسئله فروشنده دوره گرد ، با جایگشت های مختلفی از مجموعه راه ها روبرو هستیم. در این مسئله تعدادی شهر داریم که فاصله میان آنها معلوم است و با شروع از یک شهر و ختم به همان شهر بایستی از تمام شهرها فقط و فقط یکبار عبور نماییم و کمترین مسافت ممکن را طی کنیم. نکته ای که در اینجا مهم است و باعث شده تا کدینگ باینری روش مناسبی برای این مسئله نباشد، این است که حتما باید برش میان دو والد به نحوی صورت بگیرد که هیچ عنصر تکراری وجود نداشته باشد.
کدگذاری مقدار :
تمامی مکانیسم های برش مانند حالت باینری، استفاده می شود. برای عملگر جهش نیز مانند زیر عمل می شود :
(۱.۲۹ ۵.۶۸ ۲.۸۶ ۴.۱۱ ۵.۵۵ ) ⇒ (۱.۲۹ ۵.۶۸ ۲.۷۳ ۴.۲۲ ۵.۵۵)

یعنی به بعضی از ژن ها بطور تصادفی عددی اضافه شده یا از آنها کم می گردد.
۲-۱۱-۵- ایجاد جمعیت اولیه
پس از تعیین سیستم کدینگ و مشخص شدن روش تبدیل هر جواب به کروموزوم، باید یک جمعیت اولیه از کروموزوم ها تولید نمود. در اکثر موارد ، جمعیت اولیه بـه صورت تصادفی تولید می شود. اما گاهی اوقات برای بالا بردن سرعت و کیفیت الگوریتم از روش های ابتکاری نیز برای تولید جمعیت اولیه استفاده می گردد. در هر صورت عمومی ترین و راحت ترین روش، استفاده از یک رویکرد تصادفی می باشد. اندازه جمعیت اولیه معمولا به طول رشته کد شده وابسته است. به عنوان مثال اگر کروموزوم ها در یک مسئله ۳۲ بیتی هستند قطعا باید جمعیت انتخابی اولیه بیشتر از حالتی باشد که کروموزوم ها به عنوان مثال ۱۶ بیتی هستند. آنگاه به کروموزوم های انتخاب شده با توجه به یک تابع برازش، مقداری حقیقی که نشان دهنده ارزش آنها است تخصیص داده می شود و مراحل الگوریتم های ژنتیک ادامه می یابد.
اندازه ی جمعیت
گلدبرگ برای محاسبه بهترین اندازه جمعیت برای کدهای دودویی متغیرهای پیوسته تا طول حداکثر ۶۰ رشته مقدار زیر را پیشنهاد می کند :
N_pop=====×〖〖〖〗^((((((×Lc))
Lc بیانگر طول کروموزوم می باشد. اگر تعداد کروموزوم ها بسیار کم باشد GA امکان انجام عمل ترکیب کمتری خواهد داشت و تنها بخشی کوچک از فضای جستجو کشف خواهد شد. از طرفی دیگر، اگر تعداد کروموزوم ها بسیار زیاد باشد روند GA کند خواهد بود. بررسی نشان داده است که در نتیجه برخی محدودیت ها (که عمدتا به کدگذاری و خود مسئله بستگی دارد) استفاده از جمعیت زیاد، ثمربخش نخواهد بود زیرا این کار، مسئله را سریعتر از حالتی که جمعیتی متوسط استفاده شود، حل نخواهد کرد[۲۲].
در صورتی که تعداد اعضای جمعیت بسیار زیاد باشد، اگرچه وضعیت جستجو ممکن است به صورت بهتری نمایش داده شود زیرا با افزایش تعداد رشته ها، انتخاب رشته بهتر امکان پذیر می شود ولی از طرفی نیازمندی های حافظه کامپیوتر و زمان اجرای آن زیاد می شود. اگر تعداد اعضای جمعیت نیز کوچک تر از حد مشخصی باشد، جمعیت مورد نظر فقط قسمت کوچکی از فضای جستجو را نشان می دهـد و ممکن است جستجو برای رسیدن بـه حل بهینه در ایـن جمعیت موفقیت آمیز نباشد یا مستلزم صرف زمان زیادی باشد. در عمل تعداد اعضای جمعیت مقداری است که به صورت تجربی به دست آمده و نشان داده شده است که با این تعداد رشته در جمعیت می توان به حل های مناسبی دست یافت. این تعداد ۲ الی ۲.۵ برابر طول هر رشته می باشد.
۲-۱۱-۶- تابع برازندگی۵۸
تابع برازندگی نوع خاصی از تابع هدف۵۹ است که در الگوریتم های تکاملی، کیفیت بهینه سازی را برای یک راه حل اندازه گیری می کند. یک راه حل در این الگوریتم ها در قالب یک کروموزوم بیان می شود. به کمک تابع برازندگی یک کروموزوم با بقیه کروموزوم ها مقایسه می گردد. کروموزوم های بهینه یا کروموزوم هایی که برازندگی بیشتری دارند، فرصت می یابند تا از طریق تکنیک های مختلف با هم ترکیب شده و نسل جدید و بهتری ایجاد نمایند.
تعریف تابع برازندگی با توجه به تعریف مسئله انجام می شود، تابع برازندگی کروموزوم ها را در قالب ساختار فیزیکی تفسیر کرده و میزان برازندگی آن را اندازه گیری می کند. در واقع تابع برازندگی یک معیار مناسب برای انتخاب کروموزوم ها ایجاد می کند.
۲-۱۱-۷- انتخاب
در مرحله انتخاب، یک جفت از کروموزوم ها برگزیده می شوند تا با هم ترکیب شوند. عملگر انتخاب رابط بین دو نسل است و بعضی از اعضای نسل کنونی را به آینده منتقل می کند. بعد از انتخاب، عملگرهای ژنتیک روی دو عضو برگزیده اعمال می شوند. معیار در انتخاب اعضا، ارزش تطابق آنها می باشد اما روند انتخاب حالتی تصادفی دارد.
شاید انتخاب مستقیم و ترتیبی به این شکل که بهترین اعضا دو به دو انتخاب شوند، در نگاه اول روش مناسبی به نظر برسد اما باید به نکته ای توجه داشت که ما در الگوریتم ژنتیک با ژن ها روبرو هستیم. یک عضو با برازندگی پایین اگرچه در نسل خودش عضو مناسبی نمی باشد اما ممکن است شام
ل ژن های خوبـی باشد و اگر شـانس انتخاب شدنش صفر باشـد ، ایـن ژن های خوب نمی توانند به نسل های بعد منتقل شوند. پس روش انتخاب باید به گونه ای باشد که به این عضو نیز شانس انتخاب شدن بدهد. راه حل مناسب، طراحی روش انتخاب به گونه ای است که احتمال انتخاب شدن اعضای با برازندگی بالاتر بیشتر باشد. انتخاب باید به گونه ای صورت بگیرد که تا جایی که ممکن است هر نسل جدید نسبت به نسل قبلی اش برازندگی میانگین بهتری داشته باشد. روش های مختلفی برای انتخاب کروموزوم ها و ادغام آنها وجود دارد که مهم ترین این روش ها عبارتند از :
۱- روش چرخ رولت۶۰
۲- روش بولتزمن۶۱
۳- روش مسابقه ای۶۲
۴- روش رتبه بندی۶۳
۵- روش حالت پایدار۶۴
روش چرخ رولت
ساده تـرین راه بـرای انتخاب ، انتخاب بـه روش چرخ رولت می باشد. ایـن روش یـک نمونـه برداری شانسی با جایگزینی است. این روش مبتنی بر شانس به این صورت انجام می شود که کلیه افراد بر مبنای میزان برازندگی خود بر روی نواحی همجوار یک خط نگاشت می شوند. اندازه ناحیه مربوط به هر فرد با توجه به اندازه برازندگی آن تعیین می شود. سپس یک عدد تصادفی تولید شده و با توجه به اندازه این عدد، فرد انتخاب می شود. این فرایند آنقدر تکرار می شود تا اینکه تعداد مورد نظر والدین (جمعیت تولید مثلی) تأمین گردد. می توان به جای خط از یک دایره به این منظور استفاده نمود.
انتخاب چرخ رولت که اولین بار توسط هالند پیشنهاد شد یکی از مناسب ترین انتخاب های تصادفی بوده که ایده آن، احتمال انتخاب می باشد. احتمال انتخاب متناظر با هر کروموزوم، بر اساس برازندگی آن محاسبه شده که اگر f_k مقدار برازندگی کروموزوم k ام باشد، احتمال بقای متناظر با آن کروموزوم عبارت است از :
P_k=f_k/(∑_(i=i)^n▒f_i )
حال کروموزوم ها را بر اساس P_k مرتب کرده و q_k که همان مقادیر تجمعی P_k می باشد به صورت زیر بدست می آید :
q_k=∑_(i=i)^k▒P_i
چرخ رولت به این صورت عمل می کند که برای انتخاب هر کروموزوم یک عدد تصادفی بین صفر و یک تولید کرده و عدد مذکور در هـر بازه ای قرار گرفت ، کروموزوم متناظر بـا آن انتخاب

……………………………………………………۱۸
۲-۵-۳- مدیریت روابط…………………………………………………………………………………………۱۸
۲-۶- فرایندهای زنجیره تأمین………………………………………………………………………………………..۱۹
۲-۶-۱- دیدگاه سیکلی………………………………………………………………………………………….۱۹
۲-۶-۲- دیدگاه فشاری – کششی……………………………………………………………………………۲۰
۲-۷- انواع زنجیره تأمین………………………………………………………………………………………………..۲۰
۲-۸- عوامل مؤثر در پیاده سازی زنجیره تأمین رقابتی……………………………………………………….۲۲
۲-۸-۱- خرید………………………………………………………………………………………………………۲۲
۲-۸-۲- انتخاب تأمین کننده…………………………………………………………………………………..۲۲
۲-۸-۳- انعطاف پذیری در تغییر زنجیره تأمین………………………………………………………….۲۳
۲-۸-۴- توزیع……………………………………………………………………………………………………..۲۳
۲-۹- چالش های زنجیره تأمین………………………………………………………………………………………۲۴
۲-۱۰- مسئله طراحی شبکه زنجیره تأمین………………………………………………………………………..۲۹
۲-۱۱- مروری بر الگوریتم ژنتیک…………………………………………………………………………………..۳۱
۲-۱۱-۱- مقدمه……………………………………………………………………………………………………۳۱
۲-۱۱-۲- مکانیسم الگوریتم ژنتیک…………………………………………………………………………۳۲
۲-۱۱-۳- عملگرهای الگوریتم ژنتیک……………………………………………………………………..۳۵
۲-۱۱-۴- کد کردن……………………………………………………………………………………………….۳۸
۲-۱۱-۵- ایجاد جمعیت اولیه…………………………………………………………………………………۴۰
۲-۱۱-۶- تابع برازندگی…………………………………………………………………………………………۴۲
۲-۱۱-۷- انتخاب………………………………………………………………………………………………….۴۲
۲-۱۱-۸- ترکیب…………………………………………………………………………………………………..۴۷
۲-۱۱-۹- احتمال ترکیب……………………………………………………………………………………….۵۰
۲-۱۱-۱۰- جهش…………………………………………………………………………………………………۵۰
۲-۱۱-۱۱- استراتژی برخورد با محدودیت ها…………………………………………………………..۵۱
۲-۱۱-۱۲- شرایط توقف الگوریتم………………………………………………………………………….۵۳
۳- بیان مسئله و ارائه مدل ریاضی آن………………………………………………………….۵۴
۳-۱- شبکه زنجیره تأمین چند مرحله ای…………………………………………………………………………۵۵
۳-۲- تقاضای فازی………………………………………………………………………………………………………۵۷
۳-۳- ارائه مدل ریاضی مسئله…………………………………………………………………………………………۶۱
۳-۳-۱- اندیس های مدل………………………………………………………………………………………۶۲
۳-۳-۲- پارامترهای مدل………………………………………………………………………………………..۶۲
۳-۳-۳- متغیرهای مدل………………………………………………………………………………………….۶۳
۳-۳-۴- تابع هدف………………………………………………………………………………………………..۶۳
۳-۳-۵- محدودیت های مدل…………………………………………………………………………………۶۶
۴- روش حل و نتایج محاسباتی………………………………………………………………….۶۸
۴-۱- مقدمه…………………………………………………………………………………………………………………۶۹
۴-۲- روش کدگذاری اولویت محور……………………………………………………………………………….۷۰
۴-۳- ارزیابی، انتخاب و مکانیسم جایگزینی…………………………………………………………………….۸۲
۴-۴- عملگرهای ژنتیک………………………………………………………………………………………………..۸۳
۴-۴-۱- عملگر ترکیب……………………………………………………………………………………………۸۳
۴-۴-۲- عملگر جهش…………………………………………………………………………………………….۸۳
۴-۵- حل مسائل و کارایی الگوریتم………………………………………………………………………………..۸۵
۵- نتیجه گیری و پیشنهادات……………………………………………………………………..۹۱
۵-۱- مروری بر مسئله و نتیجه گیری………………………………………………………………………………۹۲
۵-۲- پیشنهادهایی برای تحقیقات آینده……………………………………………………………………………۹۴
منابع و مآخذ………………………………………………………………………………………….۹۵
فهرست جداول
جدول ۴-۱- نتایج حاصل با تابع هدف OBO …………………………………………………………………..88
جدول ۴-۲- نتایج حاصل با تابع هدف OBO …………………………………………………………………..88
جدول ۴-۳- نتایج حاصل با حداقل درجه تأمین نن% و تابع هدف OBO ……………………………89
جدول ۴-۴- نتایج حاصل با حداقل درجه تأمین نن% و تابع هدف OBO ……………………………89
فهرست تصاویر و نمودارها
شکل ۱-۱- نمایی از یک شبکه زنجیره تأمین……………………………………………………………………..۴
شکل ۱-۲- شبکه زنجیره تأمین سه مرحله ای تک محصوله…………………………………………………۶
شکل ۲-۱- شبکه زنجیره تأمین سه مرحله ای تک محصوله……………………………………………….۳۰
شکل ۲-۲- دیاگرام بلوکی الگوریتم ژنتیک ساد
ه……………………………………………………………….۳۸
شکل ۲-۳- چرخ رولت…………………………………………………………………………………………………۴۵
شکل ۲-۴- عملگر ترکیب تک نقطه ای…………………………………………………………………………..۴۸
شکل ۲-۵- عملگر ترکیب دو نقطه ای…………………………………………………………………………….۴۸
شکل ۲-۶- عملگر جهش وارونه سازی بیت……………………………………………………………………۵۱
شکل ۲-۷- عملگر جهش تغییر ترتیب…………………………………………………………………………….۵۱
شکل ۳-۱- تقاضای فازی d ̃ ………………………………………………………………………………………….۵۹
شکل ۳-۲- درجه تأمین تقاضای مشتری………………………………………………………………………….۶۰

فصل اول
مقدمه و کلیات تحقیق

۱-۱- مقدمه
مسئله زنجیره تأمین در دنیای امروز به عنوان یک مزیت رقابتی عمده در راستای کاهش قیمت تمام شده مطرح است. زنجیره تأمین شامل خرید و تأمین، لجستیک و حمل و نقل، بازاریابی، رفتار سازمانی،شبکه،مدیریت استراتژیک، مدیریت سیستم های اطلاعاتی و مدیریت عملیات می باشد[۱۰]. با وجود این مطلب، تصمیم گیری در مراحل مختلف این روند و هماهنگی این مراحل، مسئله اصلی در زنجیره تأمین می باشد. با توجه به رقابت شدیدی که بین تولید کنندگان وجود دارد، در صورتی که هر کدام از حلقه های این زنجیره ضعیف عمل کند، کل مجموعه موفق نخواهد بود و در سطح مورد انتظار عمل نخواهد کرد. بنابراین مدیریت مؤثر این زنجیره در صنعت، یک چالش مدیریتی عمده به حساب می آید. در سال های اخیر، شرکت ها و سازمان های کشورهای صنعتی و پیشرفته جهان، توجه ویژه ای به مدیریت زنجیره تأمین داشته اند و از این رهگذر به موفقیت های قابل توجهی نیز دست یافته اند که گواه این امر، حجم بالایی از مبادلات تجاری انجام شده و درآمد و سود آوری بالای زنجیره تأمین موفق و کارآمد است که در بازارهای به شدت رقابتی امروز، موفق به پیشی گرفتن از رقبا شده اند[۱۱].
۱-۲- ضرورت انجام طرح
پیچیدگی کالاها و خدمات در دنیای امروز باعث شده است که شرکت هایی که به تنهایی و بدون کمک گرفتن و همکاری با دیگر سازمان ها، محصولی را عرضه می کنند، برای بقای خویش با مشکلات بسیاری روبرو شوند. به همین منظور سازمان ها دریافته اند که اگر با یکدیگر همکاری داشته باشند، مجموع منافعی که عاید آنها می شود بیش از وضعیتی است که هر یک فعالیت خود را بدون هماهنگی با سازمان های مرتبط انجام می دهند. به همین دلیل امروزه هر دو طرف خریدار و فروشنده بر اساس روابط بلند مدت و کسب سود با یکدیگر همکاری می کنند. در سال های اخیر به دلایل زیر توجه زیادی به مقوله زنجیره تأمین شده است :
نیاز برای فعالیت های بهبود
افزایش سطح برون سپاری
افزایش هزینه حمل و نقل
فشارهای شدید رقابتی
افزایش جهانی شدن
افزایش اهمیت تجارت جهانی
نیاز برای مدیریت مؤثر موجودی ها
با توجه به نیازهای دنیای امروز، در این پایان نامه ، ارائه و بررسی مدلی کارا برای طراحی شبکه زنجیره تأمین چند مرحله ای چند محصوله مد نظر بوده است که می تواند در مقوله شبکه های زنجیره تأمین جهت کمینه کردن هزینه های شبکه زنجیره تأمین در عین به حداکثر رساندن تأمین تقاضای مشتریان بسیار سودمند واقع شود.
۱-۳- بیان مسئله
در سال های اخیر مسئله طراحی شبکه زنجیره تأمین به دلیل افزایش رقابت در بازارهای جهانی اهمیت زیادی پیدا کرده است. شرکت ها مجبور شده اند تا سطح خدمت مطلوب تری به مشتری ارائه دهند در حالی که بایستی قمیت تمام شده محصول را کاهش داده و در عین حال حاشیه سود شرکت را نیز تضمین نمایند[۱۲].
شبکه زنجیره تأمین شبکه ای از تسهیلات و امکاناتی است که از آغاز تولید یک محصول تا رسیدن آن محصول بـه دست مشتری را شامل مـی شود. یک شبکه زنجیره تأمین سه مرحلـه ای چند محصوله، تشکیل شده است از تأمین کنندگان مواد اولیه، کارخانه های تولید محصولات، مراکز توزیع محصولات و مشتریان. ابتدا کارخانه های تولید محصولات، مواد اولیه مورد نیاز خود را از تأمین کنندگان دریافت می کنند، سپس محصولات در کارخانه ها تولید می شوند و بعد از آن به مراکز توزیع فرستاده می شوند، در آخر نیز مشتری کالاهای مورد نیاز خود را از مراکز توزیع دریافت می کند. در واقع می توان گفت MSCNP 1 شبکه ای است که از تعدادی گره و کمان تشکیل شده است، گره ها تسهیلات قابل ایجاد هستند که بایستی در چند کشور یا چند منطقه مختلف از یک کشور ایجاد شوند و کمان ها نشان دهنده جریان کالاها و چگونگی ارتباط بین گره ها می باشند. در شکل زیر نمایی از یک مسئله طراحی شبکه زنجیره تأمین آورده شده است.

شکل ۱-۱ نمایی از یک شبکه زنجیره تأمین[۱۴]
در یک مسئله طراحی شبکه زنجیره تأمین به دنبال خروجی های زیر برای مسئله هستیم :
۱- تعیین کارخانه ها و مراکز توزیعی که باید در هر مرحله از شبکه ایجاد شوند.
۲- تعیین مسیر بهینه حمل و نقل برای انتقال مواد اولیه به کارخانه، انتقال کالاهای ساخته شده به مراکز توزیع و حمل

به اشخاص جهت شناسایی و تغییر همه عقاید غیر منطقی باشد. تحقق این هدف مستلزم وجود مشاوری فعال موجه و مقتدر است که بتواند از یک مجموعه فنون گوناگون استفاده کند (هانس و دیگران ۱۹۹۰، ۱۷۳ به نقل از گیبسون، میشل. ترجمه ثنایی. ۱۳۸۸. ۱۷۵).
در روش منطقی – عاطفی مشاور بیشتر یک معلم و مراجع بیشتر یک دانش آموز تلقی می‌شود و روش‌های مشاوره نه فقط شامل تدریس و فعالیت‌های وابسته به آن مانند مطالعه یا سایر تکالیف، بلکه سؤال کردن وزیر سؤال بردن حتی تاکتیک‌های مواجهه، عقد قرار داد، تلقین و ترغیب را هم شامل می‌شود. مشاوره منطقی – عاطفی را می‌توان نه فقط در درمان فردی بلکه در گروه درمانی، گروه‌های مواجهه ماراتون، مشاوره زناشویی و خانواده درمانی هم به کار گرفت. (گیبسون؛ میشل؛. ترجمه ثنایی.۱۳۸۸؛ ۱۷۷: ۱۷۸).
مبنای بنیادی درمان عقلانی – عاطفی و رویکردهای هم خانواده آن این دیدگاه است که واکنش‌های عاطفی و رفتاری انسان را باورهای اشخاص هدایت می‌کنند. فرایند رشد اجتماعی، بسیاری از باورها و ارزش‌هایی را که فرد نسبت به آنها هوشیار نیست و به روشنی بیان نشده‌اند (مانند آزادی، انصاف و حقوق فردی)، به وی تحمیل می‌کنند؛ بنابراین اشخاص به بسیاری از باورهای مهم دیگر به صورت آشکار معتقدند و با توجیه عمل خود از آنها استفاده می‌کنند (حسینی نژاد ۱۳۸۹؛ ۱۵۱).
نظریه واقعیت درمانی:
نظریه واقعیت درمانی توسط ویلیام گلسر۳۶ تدوین شده است. رویکرد گلسر یک رویکرد نسبتاً صریح است که در آن مراجع برای پرداختن به نیازهایش از طریق یک روند منطقی یا واقع بینانه اعتقاد دارد. مشاوره از دید واقعیت درمانی صرفاً یک نوع تعلیم یا کارآموزی ویژه است به فرد آنچه را که باید طی رشد طبیعی خود فرا گیرد در یک مدت زمان نسبتاً کوتاه بیاموزد.
واقعیت درمانی از بسیاری جهات به گشتالت درمانی و درمان مراجع – محوری شباهت دارد. در همه نظریه‌های یاد شده نحوه دریافت واقعیت از سوی مراجع و شیوه ارزشیابی درونی او از واقعیت مورد تأکید قرار می‌گیرد. به نظر گلاسر، مراجع در دنیای بیرونی (دنیای واقعی) و درونی خود زندگی می‌کند و دنیای واقعی بر رفتار فرد تأثیر نمی‌گذارد، بلکه دریافت و ادراک او از دنیای واقعی بر رفتار او تأثیر گذار است. انسان آزاد است و توان انتخاب دارد و باید مسئولیت پیامد انتخاب‌های خود را بر عهده بگیرد. در این روش درمانی، مواجه شدن با واقعیت، مسئولیت ‌پذیری و ارزشیابی در مورد رفتارهای درست نادرست مورد تأکید قرار می‌گیرد. فرد نه تنها در مقابل اعمال خود، بلکه در برابر تفکرات واحساسات خود نیز مسئول است. فرد قربانی گذشته و حال خود نیست، مگر این که خود بخواهد. این رویکرد درمانی هم در مورد رفتارهای بهنجار و هم در مورد رفتارهای نابهنجار و هم در مورد تدوین شیوه‌های مناسب تعلیم و تربیت به کار می‌رود (خدایاری فرد ۱۳۸۷؛ ۲۰۷).
واقعیت درمانی بر رفتار فعلی تأکید دارد و لذا به تاریخچه گذشته مراجع تکیه نمی‌کند. واقعیت درمانی بر این فرض مبتنی است که در سراسر زندگی یک نیاز روانی وجود دارد: نیاز به هویت (که شامل نیاز به احساس منحصر به فرد بودن، مجزا بودن و متمایز بودن) است. نیاز به هویت به عنوان محرک رفتار در تمام فرهنگ‌های عمومیت دارد.واقعیت درمانی مبتنی بر این پیش بینی است که مراجع مسئولیت شخصی سلامت خود را خواهد پذیرفت. قبول این مسئولیت به یک معنا به شخص برای حصول استقلال و یا بلوغی کمک می‌کند که نتیجه آن اتکا به حمایت درونی خود اوست. گلسر معتقد است که آموزش و پرورش می‌تواند کلید روابط انسانی موثر باشد و در کتاب مدارای بدون شکست، برنامه حذف شکست، تأکید بر تفکر به عوض کار حفظی، طرح ایده مرتبط بودن برای برنامه درسی قرار دادن انضباط به جای تنبیه، ایجاد محیط یادگیری یعنی جایی که کودک بتواند تجارب موفق و منتهی به هویت موفق خود را به اوج برساند. ایجاد انگیزش، درگیر شدن، کمک به کسب رفتار مسئولانه دانش آموز و برقراری شیوه‌های فعال شدن والدین و جامعه در مدارس را عنوان کرده است. کری رویکرد واقعیت درمانی را چنین خلاصه می‌کند: یک درمان فعال، دستورالعملی، آموزشی، شناختی و رفتار – محورانه اغلب از روش عقد قرارداد استفاده می‌شود و هنگامی که قرارداد انجام شد درمان خاتمه می‌یابد. این رویکرد می‌تواند هم حمایتی و هم مواجه ای باشد از سؤالات چه و چطور ولی نه از سؤالات چرااستفاده می‌شود (کری ۱۹۸۷؛ ۴۹ به نقل از لندرث، ترجمه آرین. ۱۸۷، ۱۳۸۹، ۱۸۹).
نظریه تحلیل مراوده‌ای:
تحلیل مراوده‌ای یک رویکرد رفتاری – شناختی و مبتنی بر این فرض است که انسان از قابلیت انتخاب و تصحیح مسیر یا دوباره شکل دادن سرنوشت خود برخوردار است. این نظریه برای کمک به مراجعان جهت مرور وارزیابی تصمیمات اولیه و اتخاذ تصمیمات جدید و مناسب ‌تر تدوین شده است. تحلیل مراوده‌ای تکیه زیادی بر خود دارد که بنا به این نظریه دارای سه حالت والد، بالغ و کودک است.
در تحلیل مراوده‌ای، از پرسش‌نامه، نمایش‌نامه زندگی، تحلیل ساختی، نقش بازی، تحلیل بازی‌ها استفاده می‌گردد. تحلیل مراوده‌ای بر فرد متمرکز است اما روشی است که طی آن مشاوره فردی در محیط گروه صورت می‌گیرد. مشاوره روش تحلیل مراوده‌ای بر آن است که گروه روند عرضه بازخورد به اشخاص در مورد مناسبات و روابط آنان را تسهیل می‌کند. لذا گروه مشاوره‌ای تجلی جهان کوچکی از عالم واقعی است. در این محیط تک تک اعضای گروه برای کار ر
وی اهداف خود حضور دارند و نقش مشاور در گروه رهبری آنان است (لندرث، ترجمه ارین. ۱۳۸۹، ۱۱۱، ۱۱۲).
نام دیگر این نظریه، نظریه تحلیل رفتار متقابل۳۷ است که توسط اریک برن۳۸ عنوان شده است. در این روش تأکید ضروری بر رفتارهای متقابل است که آن را برای کار خانواده ومهارت‌های اجتماعی و رفتارهای اجتماعی و رفتارهای ضد اجتماعی و برخی از مشکلات فردی، مناسب می‌سازد. گرچه محدودیت‌های فنی سبب می‌شود که این روش برای درمان مشکلاتی که به راه حل‌های اضطراری نیاز دارند (نظیر گرایش به خشونت) به کار نبریم.در این روش درمانی، مقدار زیادی اصطلاح تخصصی غیر ضروری وجود دارد. در این روش برای تفسیر ومرور ذهنی، تسلط بر مفهوم‌های پیچیده بازی‌ها و تمرین‌های مربوطه، لازم است. این موضوع، مستلزم آموزش‌های تخصصی است و از این رو کاربرد این روش‌ها را محدود می‌سازد.
از سوی دیگر مبنای نظری و تصوراتی که در این روش درمانی به کار گرفته شده به عنوان ابزاری تحلیلی، انگیزاننده بسیار سودمند است. در روش درمانی تحلیل رفتار متقابل به تأکیدی به جا، بر اهمیت “خود پنداره” در شیوه‌های تعیین کننده تعامل بین کودکان و دیگران بر می‌خوریم. این روش به علت تأکید مشابهی که به شناخت و باورهای تغییر پذیر دارد، به ایجاد ابراز وجود و توانایی شخصی در تعامل‌ها تأکید دارد. برای اجرای این روش، شرایط ویژه‌ای نیاز نیست و می‌توان آن را در مورد طیف وسیعی از افراد در سن‌های متفاوت و با مشکلات مختلف و هم چنین به صورت فردی یا گروهی به کار برد؛ اجرای این شیوه در مقایسه با شیوه‌های دیگر، نگرانی‌های اخلاقی یا حرفه‌ای ایجاد نمی ‌کند. (حسینی نژاد ۱۳۸۹؛ ۱۵۰ – ۱۴۹).
نظریه و مشاوره گشتالتی:
گشتالت درمانی از روش‌های مشاوره است که فردریک پرلز۳۹ (۱۹۷۰ -۱۸۹۳) و همسرش لورا۴۰ آن را ارائه دادند. آنها از مکاتب اصالت وجود، پدیدار شناسی و روان شناسی گشتالت تأثیر گرفته بودند. در مکتب اصالت وجود، بر تجارب زمان حال فرد، در روان شناسی گشتالت بر ادراک و کلی نگری و در پدیدار شناسی بر ادراک فرد از هستی واقعیت تأکید می‌شود. در حالی که گشتالت درمانی، ضمن توجه به اهمیت تجربه، ادراک فرد از هستی خود در زمان حال، بر ارگانیزم، به عنوان یک کل، هم چنین چگونگی ارتباط ارگانیزم با محیط و چگونگی کسب تجربه از جانب فرد تأکید می‌شود.
گشتالت درمانی بر افکار و احساسات و برداشت فرد از دنیا در زمان حال تمرکز دارد وبه گذشته‌ی فرد توجهی ندارد. در این روش بیش از این که به گفنگوهای انتزاعی در مورد وقایع وموقعیت‌های مختلف توجه شود بر ایجاد زمینه برای تجربه مستقیم تأکید می‌شود. در گشتالت درمانی درمانگر به مراجع کمک می‌کند که رفتارهای اجتنابی را به سطح آگاهی بیاورد تا بدین وسیله حالت تعادل در فرد ایجاد شود. زیرا هنگامی که فرد از امیال، تحریکات و عواطف ناخواسته خود مطلع شود می‌تواند بامحیط تعادل مناسب‌ تری داشته باشد. توجه به مکان و زمان موجود (حال) و ایجاد حداکثر آگاهی اساس گشتالت درمانی است. فرد پس از کسب آگاهی قادر خواهد بود به کمک اصول گشتالت رابطه بین مشکل و زمینه را وسعت بخشد و موقعیت‌های ناتمام را تشخیص داده و در صدد اصلاح آن برآید. منظور از موقعیت‌های نا تمام، نیازهای ارضا نشده‌ای است که معمولاً فشار روانی زیادی بر فرد وارد می‌کند و رفتارش را تحت تأثیر قرار می‌دهد (کری ۲۰۰۵. به نقل از خدایاری فرد ۱۳۸۷؛ ۲۰۱).
روانشناسی گشتالت یک شیوه درمانی است که مشاور طی آن به مراجع برای حصول یک پارچه خود و آموختن طرز استفاده از انرژی خود برای رشد، کمال و خودشکوفایی کمک می‌کند. هدف عمده مشاور گشتالتی یکپارچگی فرد است و این امر را بنا به اصطلاح متدوال می‌توان منسجم کردن کل وجود قلمداد کرد. مشاور برای رسیدن به انجام وجود متر صد آن است که خودآگاهی مراجع را افزایش دهد. در نتیجه مشاور به شیوه‌ای عمل می‌کند که مراجع در اتمسفری قرار گیرد که به کشف نیازهای او و شرایطی منجر شود که مراجع در آن شرایط می‌تواند شناخت و رشد لازم را پیدا کند.مشاور گشتالتی بر این باور است که مردم همواره در راستای سازماندهی محرک‌ها در قالب تصاویر کلی یا کل‌ها عمل کنند. تمرکز این نظریه بر خودآگاهی نسبت به تجارب کنون اینجایی است. هانس استوسک و وارنر۴۱ (۱۹۸۶) سه اصل تبیین کننده این روند را بیان کرده‌اند:
اصل بندش: وقتی که ما تصاویر ناقصی دریافت می‌کنیم ذهن ما برای تکمیل کردن آن و ادراک آن به صورت کامل فعال می‌شود.
اصل مجاورت: فاصله نسبی محرک‌ها از یکدیگر در حیطه ادراکی مشخص کننده چگونه دیدن آنهاست.
اصل مشابهت: محرک‌هایی حیطه ادراکی باعث می‌شود ما آنها را با هم گروهبندی کنیم.
پارسونز۴۲ (۱۹۸۵) هشت فریضه درباره ماهیت انسان بر می‌شمارد که مبنای مشاوره گشتالتی را تشکیل می‌دهند:
۱. انسان یک کل متشکل از اجزای به هم مرتبط است. هیچ یک از این اجزا بدن، عواطف، افکار حواس و ادراکات را نمی‌توان خارج از بافت کل انسان درک کرد.
۲-انسان جزئی از محیط خویش است وجدای از آن قابل درک نیست.
۳. انسان طرز پاسخ خود را به محرک‌های درونی وبرونی انتخاب می‌کند، انسان کنش گراست نه واکنش گرا.
۴. انسان از قابلیت خود آگاهی کامل نسبت به حواس، افکار، عواطف و ادراکات خود برخوردار است.
۵. انسان به علت خودآگاهی قادر به انتخاب است.
۶. انسان از قابلیت اداره مفید زندگی خود برخوردار است.
۷. انسان نمی‌توا
ند گذشته و آینده را تجربه (ادراک واحساس) کند او فقط می‌تواند خود را در زمان حال تجربه کند.
۸. انسان اساساً نه خوب و نه بد است.
می‌توان چنین نتیجه گرفت که درمانگر گشتالتی نسبت به قابلیت انسان برای خود رهبری، نظریه مثبت دارد. علاوه بر این باید مراجعان را برای استفاده از این قابلیت وقبول مسئولیت زندگی خود تشویق کرد و آنها باید کار را هم اینک در زمان حال انجام دهند باید “اکنون و اینجا” را تجربه (ادراک و احساس) کنند (گیبسون، میشل. ترجمه ثنایی. ۱۳۸۸؛ ۱۸۳ – ۱۸۲).
نظریه لوگوتراپی:
نظریه لوگوتراپی یا معنا درمانی نیز توسط ویکتور فرانکل در اتریش پی ریزی شد. گذشته از نظریه لذت جویی فروید و قدرت طلبی آدلر؛ فرانکل معنی خواهی از زندگی را جهت کمک به افراد برای یافتن معنی از دست رفته در زندگی مطرح نمود.
مطابق این نظریه؛ افراد دارای ابعاد جسمی؛ روانی و روحی می‌باشند که دارای اختیار و اراده بوده و مسئول یافتن معنی در حیات می‌باشند. و اگر افراد دچار پوچی درونی و خلاء وجودی شوند؛ نمیتوانند هدف زندگی را تشخیص داده و رفتار مطلوب داشته باشند. بنابراین روش‌های زیر را پیشنهاد می‌دهد:
انجام یک کار بزرگ و کسب موفقیت جهت احساس وجود و لذت معنوی و یا احساس رنجش جهت مفهوم بخشیدن به مرگ و شکست؛ تمسخر اضطراب ساختگی جهت غلبه بر آن واز بین بردن ترس و نگرانی ناشی از ناتوانی در برآوردن توقعات و انتظارات سایرین تا شخص به زندگی خود آگاهی یابد و با هدفمند کردن آن به زندگی معنی دهد. (نقل از یزدی ۱۳۹۰).
نظریه‌های تلفیقی:
یکی از نظریه‌های تلفیقی، نظریه مشاوره و روان درمانی شکوفنده (متعلق به برامر و شوستروم۴۳ (۱۹۹۴) است که یک رویکرد سنتزی خلاق به نظریه مشاوره و رشد انسان است. مشاوره شکوفنده مبتنی بر مفروضات زیر است.
۱. هر فردی با وجود آن که در ماهیت انسانی با سایرین وجه اشتراک زیادی دارد اما یک انسان بی مانند است.
۲. با وجود کیفیت آینده نگر اصل شکوفندگی به معنی شدن، تحقق آن در فرایند لحظه به لحظه رشد صورت می‌گیرد.
۳. تعیین کننده رفتار انسان بیش از آن که وقایع (درونی وبیرونی باشد) تلقی شناختی خود فرد از آنهاست.
۴. فرض فرایند شکوفندگی بر این است که آینده فرد عمدتاً جبری نیست و فرد آزادی بسیار زیادی برای انتخاب دارد.
۵. قبول فرض آزادی طبعاً مسئولیت خود شکوفایی را بر عهده خود فرد می‌گذارد. با وجودی که رشد در یک بافت اجتماعی صورت می‌گیرد اما هر کس خود به تنهایی مسئول زندگی خویش است.
۶. بااین که برخی از رفتارهای اولیه بازتابی

و طبعاً جبر ژنتیکی و بعضی از رفتارها هم نتیجه تغییرات شیمیایی و نرولوژیکی است اما یکی از فرضیات اساسی مشاور شکوفنده آن است که رفتار اجتماعی اکتسابی است و رفتار متعاقب یکفرایند یادگیری فعال تغییر می‌کند.
۷. اکثر یادگیری‌های انسان خود به خود (اتوماتیک) نیست بلکه به واسطه فرایند‌های شناختی از قبیل رمز گذاری نمادین و توجه انتخابی صورت می‌گیرد.
۸. شکوفندگی عمدتاً در تعامل اجتماعی با مشاور، مرشد، گروه، دوست یا خانواده صورت می‌گیرد اما از طریق روش‌های خود یار از قبیل مراتبه وتصور هم؛ عملی است. تعامل اجتماعی وسیله اصلی لوازم شکوفندگی مانند صادق بودن با احساس خود، خودآگاه بودن آزادی بیان و اعتقاد به خود و دیگران است.
۹. همان طور که تغییر یک نفر باعث تغییر دیگران می‌شود بین افکار، عواطف و اعمال هم تعامل متقابل صورت می‌گیرد فرد یاد می‌گیرد که کدام عامل، فکر، احساس یا عمل منجر به فرایند تغییر می‌شود. فرد برای رسیدن از قصد به عمل باید خود آگاهی و نیت را پشت سر بگذارد تا به تعهد برسد.
۱۰. هر شخصیتی دارای حالت اضدادی تضادهای قطبی است که در فرایند شکوفندگی بارز به خود آگاهی وعمل تحصیل می‌شود. نمونه این تضادها اتکا و استقلال محبت و پرخاشگری حمایت و خرده گیری است (برامر و شوستروم ۱۹۸۹ به نقل از گیبسون؛ میشل؛ . ترجمه ثنایی. ۱۳۸۸؛ ۱۸۴: ۱۸۵).
نظریه و مشاوره التقاطی:
کلمه و عنوان التقاطی برای اولین بار در توصیفات آیزینک مورد استفاده قرار گرفت. این اصطلاح اغلب هنگام گفتگو در مورد ائتلاف یا یک پارچه سازی و ائتلاف گرایی به کار گرفته می‌شود. در حالی که از لحاظ معنی ومفهوم تفاوت‌های مهمی بین آنها وجود دارد. شاید بسیاری از درمانگران بالینی انعطاف پذیر باشند و به صورت التقاطی با درمانجویان خودشان رفتار کنند. اما در مورد همه درمانجویان نمی‌توان یا شیوه یکسان و با تجربه‌ای واحد عمل کرد (گلدبرگ، ۲۰۰۶). هم چنین از لحاظ نظری نیز این نکته که چگونه مشاوران می‌توانند به طور کلی به یک مکتب درمانی خاص وفادار باشند؟ دشوار می‌نماید. در حالی که با توجه به گونا ‌گونی انسان‌ها و پیچیدگی ذات انسانی قطعاً امکان پذیری حصول یک نظریه جامع در مورد ماهیت وهم چنین ماهیت بد کار کردی‌ها و نیز درمان، را دچار چالش می‌کند. اگر همه تفاوت‌های موجود میان الگوهای مختلف را بپذیریم، آن چه که مشاوران را در ارتباط با نظریه‌ها واقعاٌ به چالش وا می‌دارد به علت کم بودن شواهد ویافته‌های قابل قبول از نتایج آنها است (لوبورسکی، ولابورسکی۴۴ ۱۹۸۵).
در سال‌های اخیر تمایل به استفاد ه از رویکردهای تلفیقی در بین مشاوران و روان درمانگران افزایش یافته است. بر طبق بررسی‌های نورکراس و نیومن۴۵(۲۰۰۲) در حدود ۳۰-۵۰ در صد روان شناسی بالینی و مشاوران از روش‌های التقاطی یا تلفیقی استفاده می‌کنند، به نظر آنها عوامل زیر موجب ترغیب مشاوران و روان شناسان در به کارگیری روش‌های التقاطی شده‌اند:
۱. فراونی روش‌های درمانی.
۲. عدم کفایت یک تئوری منفرد در ارتباط با همه مشکلات و همه مراجعان.
۳. تمایل به استفاده از روش‌های درمانی که سریع به نتیجه می‌رسند و متمرکز بر مشکل هستند.
۴. ایجاد موقعیت برای مشاهده وتجربه روش‌های درمانی گوناگون.
۵. کمبود تأثیر به کارگیری یک روش درمانی در فرایند درمان.
۶. شناسایی بخش‌های مختلف روش‌های درمانی که در کسب فرایند درمان مؤثرند (خدایاری فرد ۱۳۸۷؛ ۲۳۱ – ۲۳۰).
برامر وشوستروم (۱۹۹۲) توصیه می‌کنند که هر مشاور وروان درمانگر باید نهایتاً دیدگاهی پیدا کند که منحصراً دیدگاه خود اوست و این که مشاور یا روان درمانگر می‌تواتند یکی از این سه موضع را اتخاذ کند:
– بایکی از نظریه‌های منشر شده و امتحان داده همانند سازی کند.
– یک موضوع التقاطی برای خود بسازد.
یا شخصاً برای سنتر خلاقی از نظریه و کاربرد بکوشد (گیبسون؛ میشل؛ ترجمه ثنایی. ۱۳۸۸؛ ۱۸۷: ۱۸۶).
پیشینه تحقیقات داخلی:
فرشاد (۱۳۸۱) در رساله خود با عنوان بررسی تأثیر برنامه راهنمایی و مشاوره در انتخاب رشته‌های تحصیلی به ویژه رشته‌های فنی مشخص نموده که بدون وجود برنامه راهنمایی و مشاوره در مدارس راهنمایی، نمی‌توان اطلاعات تحصیلی دقیقی به دانش آموزان داد و اجرای برنامه راهنمایی و مشاوره در سال سوم راهنمایی موجب شناخت رشته‌های تحصیلی به ویژه رشته‌های فنی خواهد شد و این برنامه‌ها در میزان تمایل آزمودنی‌ها به انتخاب رشته‌های فنی موثر بوده است .
در تحقیقی که توسط دفتر مشاوره و تحقیق آموزش و پرورش در سال (۱۳۸۳) با هدف برنامه‌ریزی جهت هدایت و راهنمایی شغلی نوجوانان در تهران انجام گرفت مشخص شد انتخاب گروههای مختلف شغلی در دختران و پسران متفاوت است همچنین نوجوانان برای انتخاب شغل اطلاعات لازم و مکفی ندارند و در نهایت این که بین انتخاب رشته تحصیلی با شغل مورد نظر نوجوانان رابطه وجود دارد.
عباسی (۱۳۸۳) از دفتر مشاوره و تحقیق و نظارت آموزش و پروش تحقیقی تحت عنوان ارزشیابی عملکرد مشاورین و دبیران راهنما در نظام جدید آموزش متوسطه در بیست استان کشور انجام داد و یافته‌های تحقیق نشان داد که بین جنسیت دانش آموزان و انتخاب رشته تحصیلی، بین طرز برخورد مشاور با دانش آموزان و انتخاب مرجع حل مشکل، بین رضایت‌مندی والدین از فعالیت‌های مشاوران رابطه معناداری وجود دارد.
الماسی (۱۳۸۵) در تحقیق خود
با عنوان بررسی رابطه بین اعتماد به نفس و انتخاب رشته تحصیلی در بین دختران و پسران سال دوم نظام جدید دریافت که بین اعتماد به نفس و انتخاب رشته تحصیلی در میان دختران و پسران تفاوت معنی‌داری وجود دارد.
سلیمی (۱۳۸۵) در رساله خود با عنوان تأثیر راهنمایی و مشاوره شغلی گروهی بر رغبت‌های شغلی و اولویت‌های شغلی دانش آموزان دختر و پسر تغییر ایجاد می‌کند اما این جلسات در اولویت‌های تحصیلی دانش آموزان تغییری نداشته و نهایتاً این که جلسات گروهی در اولویت‌های شغلی پسران تغییر ایجاد نمود اما در مورد دختران اینگونه نبوده است.
خسروی راد (۱۳۸۵) در بررسی ارزشیابی ملاک‌های هدایت تحصیلی نظام جدید آموزش متوسطه در جامعه دانش آموزان دبیرستان‌های نیشابور نتیجه گرفت که علاقه دانش آموزان به دروس خاص، آرزوهای شغلی، والدین، استعداد دانش آموزان، ارزش اجتماعی رشته تحصیلی بیشترین تأثیر را در انتخاب رشته تحصیلی دارند و عواملی نظیر بازدید از مؤسسات و کارخانه‌ها مطالعه بانک اطلاعات شغلی و شانس کمترین تأثیر را در انتخاب رشته دارند.
موسوی (۱۳۸۶) در تحقیقی با عنوان عملکرد مشاوران در حل مشکلات دانش آموزان دختر تهران نتیجه گرفت که تعداد زیاد دانش آموزان و فرصت کم مشاور مانع جدی کار مشاوره است و باید جهت کارایی بیشتر در تعداد مشاوران به نسبت دانش آموزان تجدید نظر شود و قوانین و مقررات دست و پا گیر که مانع کار مشاوره است باید تصحیح شود.
مظفری ( ۱۳۸۶ )تحت عنوان بررسی فعالیت مشاوران مدارس نظام جدید آموزش متوسط در شهر تهران انجام داد مشخص گردید که با ۹۵% اطمینان فعالیت مشاوران در زمینه‌های هدایت تحصیلی- شغلی و… مورد تأیید مدیران و دانش آموزان بوده است.
بشیری وثیق (۱۳۸۲) با تحقیقی تحت عنوان بررسی چگونگی تأثیر شاخص‌های هدایت تحصیلی در انتخاب رشته دانش آموزان همدان نتیجه گرفت که میزان همبستگی بین نتایج تست‌ها و نمرات پیشرفت تحصیلی در دو رشته علوم تجربی و ریاضی فیزیک معنادار بود به علاوه محاسبات مشخص کرد که بین نمره‌های پیشرفت تحصیلی و امتیازات مشاوره‌ای دانش آموزان در رشته‌های انسانی، تجربی و ریاضی رابطه معناداری وجود دارد.
فولادی (۱۳۷۶) نیز با پژوهشی تحت عنوان مقایسه کارایی مشاوران از دیدگاه دانش آموزان دختر و پسر مراکز پیش دانشگاهی شهر تهران نتیجه گرفت که بین رشته‌های تحصیلی دانش آموزان و طرز تلقی آنان راجع به فعالیت مشاوران تفاوت وجود دارد.
شرف خانی (۱۳۸۶) در تحقیقی با نام بررسی کیفیت فعالیت مشاوران نظام جدید متوسطه شهرستان خوی نشان داد که بیشترین علت مراجعه دانش آموزان به مشاوران مربوط به مشکلات تحصیلی- شغلی می‌باشد و اکثر افراد ضرورت وجود مشاور را در مدرسه تأکید می‌کنند و نیمی از آنان معتقدند مشاوران در ایجاد انگیزش یادگیری، افزایش اطلاعات تحصیلی- شغلی و پیشرفت تحصیلی افراد تأثیر مطلوبی دارند.
شفقیان (۱۳۸۵) طی پژوهشی با عنوان بررسی نظر دانش آموزان رشته‌های تجربی و انسانی و مشاوران زنجان نسبت به ملاکها ضوابط هدایت تحصیلی مشخص نمود که:۱. دانش آموزان اکثرشان از ابزارهای تعیین رشته رضایت دارند و مشاوران با ملاکهای هدایت تحصیلی آشنا بوده و معتقدند تعدادی از ملاکهای هدایت تحصیلی در عمل، زیاد رعایت نمی‌شود با این وجود آنان نیز از ابزار موجود رضایت دارند. (ویسی نژاد ۱۳۸۴؛ ۲۲۸).
یوسفوند (۱۳۸۵) در پژوهشی تحت عنوان بررسی نظرات دانش آموزان پسر سال دوم ریاضی فیزیک و تجربی و مشاوران متوسطه نسبت به ملاکها و ضوابط هدایت تحصیلی در کرمانشاه نتیجه گرفت که:
۱. بین آگاهی دانش آموزان از رشته‌ها و شاخه‌های دوره متوسطه رابطه معنی داری وجود دارد.
۲. میان آشنایی دانش آموزان و مشاوران از ملاکهای هدایت تحصیلی رابطه معنی داری وجود دارد.
۳. میان ملاکهای هدایت تحصیلی و اجرای آن در عمل، رابطه معنی داری است.
۴. ابزارهای مورد استفاده در هدایت تحصیلی کارایی چندانی در هدایت دانش آموزان ندارد.
۵. طرح هدایت تحصیلی که مستلزم هزینه و وقت زیادی شده احتیاج به بازنگری و تجدید نظر دارد. (همان منبع ۲۴۹).
نویدی (۱۳۸۳) طی یک بررسی با عنوان تعیین سهم هر یک از ملاکهای هدایت تحصیلی در پیش بینی پیشرفت تحصیلی دانش آموزان نظام جدید آموزش متوسطه که بر روی ۳۷۰۸ نفر دانش آموز تحت پوشش نظام جدید آموزش متوسطه در سراسر کشور نتیجه گرفت که میان عملکرد تحصیلی قبلی دانش آموزان، نمرات درسی سالهای قبل و پیشرفت تحصیلی بعدی آنان همبستگی مثبت و معنا داری وجود دارد به عبارت دیگر مشارکت عملکردهای تحصیلی قبلی دانش آموزان در تبیین پیشرفت تحصیلی بعدی آنان موثر است و بخش عمده‌ای (متوسط ۴۱%) از تغییرات پیشرفت تحصیلی دانش آموزان نظام جدید از روی اندازه‌های عملکرد تحصیلی قبلی آنان قابل پیش بینی است اگر چه مقدار همبستگی درباره گروه‌های مختلف یکسان نیست اما ضرایب همبستگی چند متغیری درباره همه گروه‌ها در سطح ۰۱% معنا دارد. برای پیش بینی با تبیین پیشرفت تحصیلی بعدی دانش آموزان، هیچ متغیری به اندازه عملکرد تحصیلی قبلی آنان اهمیت ندارد. وقتی برای پیش بینی پیشرفت از همه اندازه‌های عملکرد تحصیلی قبلی (نمرات ابتدایی، راهنمایی و…) استفاده شود دقت پیش بینی افزایش می‌یابد. همچنین سهم عملکرد تحصیلی خاص دانش آموزان در دوره راهنمایی جهت پیشرفت تحصیلی بعدی آنان معنادار می‌باشد به طوری که عملکرد تحصیلی خاص در
دوره راهنمایی به تنهایی می‌تواند بخش قابل توجهی (به طور متوسط ۲۵%) از واریانس پیشرفت تحصیلی را پیش بینی کند. درباره دانش آموزان شاخه نظری ۳۰ الی ۴۰ درصد واریانس پیشرفت تحصیلی بعدی از روی نمرات دروس خاص راهنمایی قابل پیش بینی است این مقدار دانش آموزان فنی و حرفه‌‌ای و کار دانش کمتر از ۱۰% است (ویسی نژاد ۱۳۶۷؛۷۰- ۶۹).
ادریسی (۱۳۸۲) در پژوهشی با عنوان بررسی مشکلات اجرایی موجود در روند هدایت تحصیلی دانش آموزان متوسطه یزد با نمونه‌ای بالغ بر ۵۲۶ دانش آموز سال سوم و ۱۰۲ مشاور و دبیر راهنما نشان داد که:
۱. ۷۰% مشاوران و دبیران راهنما اظهار نمودند که فرصت کافی برای شناخت خصوصیات شخصیتی دانش آموزان که لازمه هدایت تحصیلی آنان است، ندارند.
۲. مشاهده رفتارهای بارز دانش آموزان به منظور بررسی خصوصیات جسمی، عاطفی، اجتماعی آنان به اندازه لازم و کافی صورت نمی‌گیرد.
۳. بسیاری از خانواده‌ها نسبت به فرآیند راهنمایی و هدایت تحصیلی آشنایی لازم ندارند.
۴. تماس مسئولان هدایت تحصیلی با دانش آموزان منحصر به ساعات محدود درس و کلاس است.
۵. پرونده‌های تحصیلی تربیتی از لحاظ محتوا دچار نقص بوده و یا در پاره‌ای از موارد امکان استفاده لازم از آنها وجود ندارد.
۶. کم تجربگی و سابقه کم برخی مشاوران دانش آموزان را از دریافت توصیه‌های مفید و سودمند محروم ساخته است. تنها ۲۵/۴۹% از کل دانش آموزان خود را از ادامه تحصیل با مشکل رو به رو نمی‌بینند و افراد ریاضی فیزیک و کاردانش بیش از سایرین مشکل دارند (همان منبع).
بخشی (۱۳۸۴) در پژوهشی تحت عنوان بررسی میزان موقعیت مشاوران مدارس در کمک به حل مشکلات دانش آموزان نشان داد که در مجموع به نظر دانش آموزان، مشاوران مدارس در کمک به حل مشکلات تحصیلی- شغلی و خانوادگی و شخصی دانش آموزان موفق هستند اما والدین دانش آموزان و مدیران مدرسه معتقدند که مشاوران فقط در زمینه کمک به حل مشکلات تحصیلی- شغلی و شخصی موفقند و آنان را در حل مشکلات خانوادگی ناموفق می‌دانند.
چترزرین (۱۳۸۳) در پژوهشی با عنوان بررسی میزان کارایی مشاوران در بهبود ادراک دانش آموزان از لیاقت از خود در شهرستان ایلام نتیجه گرفت که مشاور دبیرستان در بهبود ادراک دانش آموزان از لیاقت از خود موثر بوده و همچنین بین ادراک دانش آموزان از خود با پیشرفت تحصیلی آنان رابطه معنی داری وجود دارد.
قادر مقدم (۱۳۸۵) در رساله خود تحت عنوان بررسی میزان تأثیر آموزش درس برنامه‌ریزی تحصیلی- شغلی در فرایند انتخاب رشته دانش آموزان پسر مدارس متوسطه ناحیه ۱ یزد بیان کرد که آموزش درس

تحصیلی دانش آموز) را ارائه ودر نیمه اول اردیبهشت جمع آوری می‌کنند.
ماده ۱۰۱: مشاور باید، در طول سال تحصیلی پایه اول به طور گروهی و انفرادی طی جلساتی با دانش آموزان، اطلاعات مورد نیاز رادر خصوص رشته‌های تحصیلی، مشاغل مرتبط، سیاست‌های توسعه … در اختیار آنان قرار دهد وسپس نمون برگ شماره ۳ (نظر خواهی از دانش آموز) را در نیمه دوم فروردین سال اول به آنان تحویل و در نیمه اول اردیبهشت جمع آوری کند.
ماده ۱۰۲: مشاور باید، باهمکاری مدیر دروس پس از توجیه معلمان، نمون برگ شماره ۲ (نظر معلمان درسهای مربوط نسبت به وضعیت درسی دانش آموزان) را بعد از امتحانات نوبت اول در اختیار معلم مربوطه قرار دهد وحداکثر دو هفته قبل از شروع امتحانات نوبت دوم (در سال اول) جمع آوری کند وپس از انتقال به نمون برگ شماره ۵ هر دانش آموز امتیاز رشته‌ها را محاسبه کند و مورد استفاده قرار دهد.
ماده ۱۰۳: مشاور، پس از جمع بندی نتایج آزمون‌های استعداد و رغبت، نظر خواهی از معلمان، اولیا، دانش آموز و بررسی مدارک موجود در پرونده‌های تربیتی تحصیلی ونمرات مربوط، نمونه برگ شماره ۵ را تکمیل ونظر خود را در هر یک از شاخه‌ها و رشته‌های تحصیلی در مورد دانش آموز با لحاظ اولویت‌ها در نمونه برگ شماره یک ثبت می‌کند.
تبصره در واحدهای آموزشی که مشاور به میزان مورد نیاز وجود ندارد بر اساس شیوه نامه‌ای که اداره کل مشاوره و بهداشت مدارس با هماهنگی سایر دفاتر ذیربط ابلاغ می‌کند نیروی انسانی مورد نیاز جهت انجام امور هدایت تحصیلی دانش آموزان تأمین خواهد شد.
ماده ۱۰۴: معلمان به منظور بررسی وضعیت آموزشی دانش آموز در درس‌های مختلف با مشاور همکاری لازم را داشته باشند.
ماده ۱۰۵: متصدی امور دفتری یا مسئول ثبت نمرات موظف است نمرات درس‌های مرتبط با شاخه‌ها و رشته‌ها و امتیاز بررسی‌های مشاوره‌ای را در نمونه برگ شماره یک هدایت تحصیلی ثبت و امضا کند.
ماده ۱۰۶: مسئولیت حسن اجرای امر هدایت تحصیلی دانش آموزان و تأیید نهایی نمونه برگ شماره یک هدایت تحصیلی به عهده مدیر واحد آموزشی می‌باشد.
ماده ۱۰۷: نمونه برگ شماره یک هدایت تحصیلی باید هم زمان با اعلام نتایج امتحانات خردادماه سال اول برای دانش آموز صادر شود و پس از تأیید و امضاء آن توسط مسئولان ثبت نمرات، مشاور و مدیر واحدآموزشی با دعوت از اولیاء دانش آموز در اختیار آنان قرار گیرد. در این فصل شرایط وی بررسی وپس از راهنمایی‌های لازم حداکثر تا پایان شهریور ماه مجدداً نسبت به تکمیل نمودن برگ شماره یک هدایت تحصیلی عنداللزوم اقدام خواهد شد.
ماده ۱۰۸: ملاک‌های هدایت تحصیلی
الف: نمرات دوره راهنمایی تحصیلی و پایه اول متوسطه دانش آموز برابر نمونه برگ شماره یک هدایت تحصیلی (به میزان ۵۰ امتیاز).ب: بررسی‌های مشاوره‌ای (به میزان ۵۰ امتیاز)۲۶
ماده ۱۰۹: ضوابط مربوط به نمرات درسی رشته‌ها و شاخه‌های مختلف
۱- رشته ریاضی فیزیک:
۱-۱ – مجموع سه نمره پذیرفته شده خرداد یا شهریور هر یک از درس‌های ریاضی و علوم تجربی در سه پایه در دوره راهنمایی تحصیلی، بدون ضریب کمتر از ۳۰ نباشد.
۲-۱ – نمره درس ریاضی (۱) (پایه اول) دردوره متوسطه حداقل ۱۲ باشد و درس فیزیک (۱) و آزمایشگاه را با موفقیت (کسب حداقل نمره ۱۰) گذارنده باشد.
۳-۱- مجموع نمرات درس‌های مرتبط با رشته دردوره راهنمای وپایه اول دوره متوسطه باید حداقل ۹۶ باشد و یا به عبارت دیگر معدل درس‌های مرتبط با رشته از ۱۲ کمتر نباشد.
۲ – رشته علوم تجربی:
۱-۲- مجموع سه نمره پذیرفته شده خرداد یا شهریور هر یک از درس‌های ریاضی و علوم تجربی، در سه پایه در دوره راهنمایی تحصیلی، بدون ضریب کمتر از ۳۰ نباشد.
۲-۲- در دوره متوسطه درس‌های ریاضی (۱)، شیمی (۱) و آزمایشگاه و علوم زیستی و بهداشت (درس‌های پایه اول) را با موفقیت (کسب نمره حداقل ۱۰) گذرانده باشد و حداقل در یکی از سه درس مذکور نمره ۱۲ اخذ کرده باشد.
۳-۲- مجموع نمرات درس‌های مرتبط با رشته در دوره راهنمایی و پایه اول دوره متوسطه باید حداقل ۱۰۸ باشد یا به عبارت دیگر معدل درس‌های مرتبط با رشته از ۱۲ کمتر نباشد.
۳- رشته ادبیات و علوم انسانی:
۱-۳- مجموع سه نمره پذیرفته شده خرداد یا شهریور هر یک از درس‌های ادبیات فارسی (معدل درس‌های فارسی، دستور، املا و انشاء) و عربی در سه پایه در دوره راهنمایی تحصیلی، بدون ضریب کمتر از ۳۰ نباشد.
۲-۳- در درس‌های ادبیات (۱)، زبان فارسی (۱)، عربی (۱) و مطالعات اجتماعی پایه اول متوسطه نمره حداقل ۱۰ را کسب کرده باشد و نمره درس ادبیات (معدل نمرات درس‌های ادبیات فارسی(۱) و زبان فارسی (۱) حداقل ۱۲ باشد.
۳-۳- مجموع نمرات درس‌های مرتبط با رشته در دوره راهنمایی و پایه اول دوره متوسطه باید حداقل ۱۲۰ باشد یا به عبارت دیگر معدل درس‌های مرتبط با رشته از ۱۲ کمتر نباشد.

۴- رشته علوم و معارف اسلامی:
۱-۴- مجموع سه نمره پذیرفته شده خرداد یا شهریور هر یک از درس‌های ادبیات فارسی (معدل درس‌های فارسی، دستور، املاء و انشاء) و عربی در سه پایه در دوره راهنمایی تحصیلی، بدون ضریب کمتر از ۳۰ نباشد.
۲-۴ – در درس‌های ادبیات فارسی (۱)، زبان فارسی(۱) (که معدل آنها به عنوان نمره درس ادبیات در نمونه برگ ثبت می‌شود) عربی (۱) و تعلیمات دینی و قرآن (۱) نمره حداقل ۱۰ را کسب کرده باشدوحداقل در یکی از دو درس عربی (۱) یا تعلیمات دینی و قرآن (
۱) نمره ۱۲ اخذ کرده باشد.
۳-۴- مجموع نمرات درس‌های مرتبط با رشته در دوره راهنمایی و پایه اول دوره متوسطه باید حداقل ۱۲۰ باشد یا به عبارت دیگر معدل درس‌های مرتبط با رشته از ۱۲ کمتر نباشد.
د- شاخه فنی و حرفه‌ای:
۱-۵- مجموع سه نمره پذیرفته شده خرداد یا شهریور هر یک از درس‌های ریاضی، علوم تجربی و حرفه و فن سه دوره راهنمایی بدون ضریب کمتر از ۳۰ نباشد.
۲-۵- در دوره متوسطه از درس ریاضی (۱) نمره حداقل ۱۰ و از درس کارگاه خوداتکائی نمره حداقل ۱۲ کسب کرده باشد چنانچه نمره درس کارگاه خوداتکایی دانش آموز کمتر از ۱۲ باشد در هدایت تحصیلی وی منظور نمی‌شود.
۳-۴-مجموع نمرات با درس‌های مرتبط با شاخه، در دوره راهنمایی وپایه اول دوره متوسطه باید حداقل ۱۳۲ باشد و در صورت عدم انتخاب یا حذف درس کارگاه خوداتکایی ۱۲۰ باشد. یا به عبارت دیگر معدل درس‌های مرتبط با شاخه از ۱۲ کمتر نباشد.
۶- شاخه کار دانش:
۱-۶- مجموع سه نمره پذیرفته شده خرداد یا شهریور هر یک از درسها‌ی حرفه و فن و هنر، در سه پایه در دوره راهنمایی بدون ضریب کمتر از ۳۰ نباشد.
۲-۶- در دوره متوسطه از درس کارگاه خوداتکایی نمره حداقل ۱۰ کسب کرده باشد. چنانچه نمره درس کارگاه خوداتکایی دانش آموز کمتر از ۱۰ باشد در هدایت تحصیلی وی منظور نمی‌شود.
۳-۶- مجموع نمرات درس‌های مرتبط با شاخه، در دوره راهنمایی و پایه اول دروه متوسطه دانش آموز در صورت انتخاب درس کارگاه خوداتکایی حداقل ۷۰ و در صورت عدم انتخاب با حذف درس کارگاه خوداتکایی حداقل ۶۰ باشد به عبارت دیگر معدل درس‌های مرتبط با شاخه از ۱۰ کمتر نباشد.
۴-۶- دانش آموز برای ورود به برخی از رشته‌های مهارتی در شاخه‌ کاردانش علاوه بر احراز شرایط فوق‌الذکر باید ضوابط خاص رشته (در محدوده درس‌های پایه اول) را که معاونت آموزشی تعیین می‌کند کسب کند.
تبصره: نمرات دوره راهنمایی دانش آموزی که به دلایل موجه نظیر: شرکت در امتحانات جامع دوره راهنمایی، شرکت در امتحان تعیین پایه (موضوع ماده هفتاد (۷۰) این آیین نامه، تحصیل در مدارس غیر ایرانی خارج از کشور، و بروز حوادثی از قبیل، سیل، زلزله، جنگ، آتش سوزی و … فاقد نمرات پایه‌های اول و دوم و سوم راهنمایی تحصیلی است به شرح ذیل محاسبه می‌شود:
الف- چنانچه نمرات پایه اول یا دوم و یا هر دو پایه دوره راهنمایی موجود نباشد نمرات درس‌های مرتبط پایه سوم راهنمایی برای درس‌های همنام پایه‌های مذکور نیز منظور می‌شود و با رعایت سایر ضوابط در نمونه برگ شماره یک هدایت تحصیلی ثبت می‌گردد.
ب- چنانچه نمرات پایه سوم دوره راهنمایی موجود نباشد نمونه برگ شماره یک هدایت تحصیلی بر اساس نمرات درس‌های مرتبط پایه اول متوسط با رعایت سایر ضوابط تنظیم می‌شود.
ماده ۱۱۰: بررسی‌های مشاوره‌ای مندرج در بند ب ماده یکصد و هشت (۱۰۸) به شرح زیر می‌باشد:
با توجه به اهمیت بررسی‌های مشاوره‌ای که در طول تحصیل دانش آموز، از طریق گردآوری اطلاعات و به شیوه‌های گوناگون انجام می‌شود. ۵۰ امتیاز به این قسمت اختصاص داده شده است. در این بررسی‌ها مشاور موارد زیر را در نظر می‌گیرد و امتیاز آن را محاسبه می‌کند.

۱. نظر اولیای دانش آموز
۵ امتیاز
۲-نظر دانش آموز
۵ امتیاز
۳-نظر معلمان درس‌های مربوط
۱۰ امتیاز
۴-نتایج آزمونه‌ای رغبت و استعداد (هر کدام ۱۰ امتیاز)
۲۰ امتیاز
۵- نظر مشاور بر اساس بررسی پرونده تربیتی تحصیلی
۱۰ امتیاز
تبصره: هر یک از موارد یاد شده بر اساس شیوه‌ نامه‌های مربوط و جدول پیوست و با توجه به وظیفه مشاور در این خصوص تنظیم می‌شود.
ماده ۱۱۳: کلید امتیازهای نمرات دانش آموز:
۱-۱۳- امتیاز هر یک از دانش آموزان به شرح زیر تعیین می‌شود و در نمونه برگ هدایت تحصیلی ثبت می‌شود. با در نظر گرفتن ۵۰ امتیاز برای نمره‌ها، امتیاز هر یک نمره برابر ۵/۲ خواهد بود.
(امتیاز هر یک نمره ۵/۲=۲۰:۵۰) بدین صورت اگر دانش آموزی معدل نمراتش در شاخه یا رشته‌ای ۱۵ باشد در مجموع، امتیاز نمره‌های وی در آن شاخه یا رشته برابر ۵/۳۷ خواهد بود.
(۵/۳۷=۲۵/×۱۵)
تبصره: در محاسبه امتیاز معدل تا یک رقم اعشار محاسبه درج شود.
کلیدهای امتیازهای آزمون:
۲-۱۳- اجرا، تصحیح، نمره‌گذاری و تفسیر نتایج آزمونهای مربوط به هدایت تحصیلی از وظایف مشاور است که در خصوص اجرای آزمونهای مذکور می‌تواند از همکاری سایر عوامل اجرایی واحد آموزشی بهره‌مند شود.
امتیازهای مربوط به آزمون شامل موارد زیر می‌باشد.
آزمون رغبت ۱۰ امتیاز (مطابق با شیوه‌ نامه مربوط)
آزمون استعداد ۱۰ امیتاز (مطابق با شیوه ‌نامه مربوط)
تبصره ۲- امتیاز آزمون استعداد و رغبت رشته علوم و معارف اسلامی همانند رشته ادبیات و علوم انسانی می‌باشد.
تبصره ۳- در مواردی که دانش‌آموز هیچ یک از درسهای هنر یا کارگاه خود اتکایی را انتخاب نکرده باشد امتیاز نظر معلم برای شاخه کاردانش به امتیاز نظر مشاور در نمودن برگ شماره ۵ اضافه می‌شود.
۳-۱۳- امتیازهای نمونه برگ نظر خواهی از دانش آموزان (۵ امتیاز)
انتخاب اول
انتخاب دوم
انتخاب سوم
انتخاب چهارم
انتخاب پنجم
انتخاب ششم و انتخاب نکرده
پنج امتیاز
چهار امتیاز
سه امتیاز
دو امتیاز
یک امتیاز
صفر امتیاز

۴-۱۱۳- امتیازهای نمونه برگ نظر خواهی از والدین (۵ امتیاز)
انتخاب اول
انتخاب دوم
انتخاب سوم
انتخاب چهارم
انتخاب پنجم
انتخاب ششم و انتخاب نکرده
پنج امتیاز
امتیاز
سه امتیاز
دو امتیاز
یک امتیاز
صفر امتیاز

۵-۱۱۳- امتیازهای نمونه برگ نظر خواهی از معلمان (۱۰ امتیاز)
عالی
خیلی خوب
خوب
متوسط
ضعیف
بی‌جواب
ده امتیاز
هشت امتیاز
شش امتیاز
چهار امتیاز
دو امتیاز
صفر امتیاز

ماده ۱۱۴: هدایت تحصیلی دانش آموزان واحدهای آموزشی بزرگسالان، ایثارگران، استعدادهای درخشان، استثنایی، داوطلبان آزاد و دانش آموز تطبیقی تابع ضوابط خاص خود می‌باشد.
ماده ۱۵۵- شیوه نامه اجرایی هدایت تحصیلی دانش آموزان توسط اداره کل مشاوره و بهداشت مدارس تنظیم و به استانها ابلاغ می‌شود.
موضوع: آئین نامه آموزشی دوره سه ساله متوسط روزانه (سالی- واحدی) موضوع بخشنامه شماره ۰۰۲۷۷/۴۰۰-۳۱/۷۸ در جلسات ۲۳۲ و ۲۲۳ و ۲۳۴ و ۲۳۶ و ۲۳۷ مورخ ۴/۷۸ و ۵/۵/۹۷ و ۱۱/۵/۷۹ و ۲۵/۵/۷۹ و ۸/۶/۷۹ مورد بازنگری قرار گرفت و در پنج فصل و ۱۱۵ ماده و ۹۶ تبصره و به تصویب گروه دوم شورای تغییر بنیادی نظام آموزش و پرورش (هیأت اجرایی نظام جدید آموزش متوسطه) رسید، صحیح است به موارد اجرا گذارده شود (مجموعه مصوبات شورای عالی آموزش و پرورش ۱۳۸۶:۵۰۵ الی ۵۱۵)
طبقه بندی نظریه‌های مشاوره:
گروهی از نظریه پردازان سعی کرده‌اندکه نظریه‌های مشاوره را در پیوستاری از نظریه‌های عاطفی و شناختی ارائه دهند و نظریه‌های رفتاری را در حد میانی این دو قرار دهند اما بهترین طبقه بندی مربوط به رادولف و تامسون۲۷ (۲۰۰۳) می‌باشد که به جای یک پیوستار دو بعدی مدلی از روابط هماهنگ میان افکار، احساسات و رفتار به وجود می‌آورند. آنها با تمرکز بر روی نوع مداخله، ۸ نظریه عمده مشاوره‌ای را به قرار زیر طبقه بندی می‌کنند:
عاطفی (احساس کردن) شامل: مشاوره مراجع محوری، گشتالت درمانی
رفتار (رفتار کردن) شامل: مشاوره رفتاری، واقعیت درمانی، روان شناسی فردی
شناختی (فکر کردن) شامل: رفتار درمانی عقلانی – عاطفی، رفتار درمانی شناختی، مشاوره روان تحلیل گری، و تجزیه و تحلیل مقابله‌ای (حسینی نژاد ۱۳۸۹؛ ۱۴۲).
نظریه روان تحلیلی:
پس از درمان‌های پزشکی، نظریه روان کاوی۲۸ “فروید” را شاید بتوان به عنوان شناخته شده‌ترین نظریه در مورد اختلالات معرفی نمود. در واقع این روش، موجب شد که

کرده تا،نقش افراد را در جوامع بهتر و روشن تر درک کنیم. علم اقتصاد ، اطلاعات حاصل از تجارب کار و نقش و موقعیت افراد در اقتصاد پیچیده را در اختیار ما گذاشته است. و بالاخره مردم شناسی ، که درک ما را از تاریخ فرهنگ ملت ها افزایش داده است.
۶- چگونگی رشد و تکامل انسان : رشد فرد به ویژه از نظر روانشناسی کودک و نوجوان، امر راهنمایی را ضروری ساخته است. زیرا اولا: نوزاد انسان بسی ناتوان تر از نوزاد حیوان است، و در نتیجه بر خلاف حیوان که براساس رفتار غریزی ، خیلی سریع با محیط سازش می کند، و زندگی ساده و یکنواخت خود را دنبال می نماید، به خاطر طولانی بودن دوران کودکی نیازمند مراقبت ، یادگیری و راهنمایی بیشتری است. ثانیا: نوجوان در مرحله بحران بلوغ ، به لحاظ ناسازگاری و آرمان گرایی از سویی و تازگی مشکلات و نداشتن تجربه کافی از سوی دیگر، نیازمند هدایت و راهنمایی است که بتواند به سلامت این دوره را پشت سر بگذارد.
باید توجه داشته باشیم ، که راهنمایی باید در خدمت همه فراگیران باشد و به گروه معینی اختصاص پیدا نکند، زیرا برای همه مشکلاتی پیش می آید. گر چه جوانان برای یادگیری و کسب معلومات به مدرسه می روند، ولی گاه یک مشکل عاطفی، شدیدا جلوی یادگیری را می گیرد. دانش آموز آشفته و پریشان ، قادر نیست، ذهنش را متوجه تکالیف مدرسه کند.زیرا لازمه یادگیری، رغبت و انگیزه است از طرفی انگیزه هم در بحران احساسات، بتدریج از بین می رود ،و هر ناراحتی ،ناراحتی دیگری را موجب می شود. نگرانی و اضطراب دانش آموز با احساس شکست در کار ، تشدید می شود. باید به دانش آموزان در رفع این بحران کمک شود ، زیرا صرفه نظر از جنبه انسان دوستی آن، چنین کمکی از تلف شدن کوشش های تحصیلی جلوگیری می کند. چه بسا افرادی که ممکن است معلومات لازم را برای امرار معاش آموخته باشند، ولی به علت ناراحتی های عاطفی، و بی نظمی های رفتاری ، نتواند در شغل خود، فرد لایق و با کفایتی باشند و از زندگی لذت ببرند. (www:http،۱۳۹۳).
عوامل مؤثر در انتخاب رشته تحصیلی
این عوامل به طور کلی دو جنبه دارند: وارثت ومحیط ؛ هوش، استعداد و سایر خصوصیات فردی زمینه ارثی دارند. نقش محیط شکوفا کردن و بالفعل کردن توانایی‌های بالقوه است عوامل محیطی دانش آموز، شامل تمام آنچه او را در بر گرفته در طرح ریزی و پیشرفت تحصیلی دانش آموزان شایان توجه است برخی از مهم ‌ترین عناصر محیطی عبارتند از:
۱. خانوده: اعضاء خانواده به ویژه پدر و مادر، در امور تحصیلی فرزندان، نظیر انتخاب رشته تحصیلی آنان دخالت می‌کنند. گاه این دخالت‌ها مناسب و به جا و در پیشرفت وجهت‌گیری صحیح آنها مؤثر است. ولی گاهی این اظهار نظرات باعث عقب ماندگی و یا انتخاب نادرست در جهت گیری تحصیلی فرزندانشان می‌شود. مثلاً خانواده‌ها می‌خواهند فرزندانشان در رشته‌هایی تحصیل کنند، که در خانواده آنان معمول است خانواده‌های روحانی فرزندان خود را برای تحصیل در علوم دینی تشویق می‌کنند. خانواده‌های مالک یا زارع در مواردی تمایل دارند که فرزندانشان در رشته کشاورزی درس بخوانند و … مواردی وجود دارد که خانواده‌ها هدف‌های تحصیلی جاه طلبانه‌ای برای فرزندان خود در نظر می‌گیرند که امکان حصول به آنها وجود ندارد مصداق این مورد دانش آموز ضعیفی است که پدرش اصرار دارد تا وی تا سطح دکتری ادامه تحصیل دهد و وظیفه مشاوران در ایجاد سوق دادن فرد در رشته متناسب با تواتایی ومشاوره با اولیا و افراد خانواده جهت تفهیم مطلب است (حسینی ۱۳۸۱؛ ۱۰۱).
۲. اقوام و دوستان: این افراد به علت تلقینات یا رقابت‌ها، اعم از بعد سازنده یا مخرب آن، روی انتخاب هدف‌ها و وضعیت تحصیلی دانش آموزان تأثیر می‌گذارند. مشاور در این موارد باید به تصحیح موارد مخرب وجهت گیری‌های نامناسب به دانش آموزان کمک‌های لازم را ارائه دهد.
۳. وضع اقتصادی و طبقه اجتماعی: فرزندان طبقه مرفه که از نظر امکانات مالی شرایط مناسبی دارند و نیز طبقات اجتماعی سطح بالای جوامع، اهداف تحصیلی گوناگون و متفاوتی را با طبقات کارگر و یا فقیر انتخاب می‌کنند. اینان به طرف رشته‌هایی که وجهه اجتماعی دارد، روی می‌آورند و غالباً برای نیل به مدارج بالای تحصیل اهمیت قایلند و از تمام امکانات خود برای تحصیل در داخل یا خارج کشور استفاده می‌کنند. در حالی که طبقات کم درآمد تلاش می‌کنند که هر چه زودتر برای کسب درآمد وارد بازار کار شوند و بیشتر به طرف رشته‌هایی گرایش دارند که فنی و یدی است (کلی، ۱۹۸۶؛ ۵).
۴. عوامل فرهنگی: عوامل فرهنگی جامعه در جهت گیری تحصیلی مؤثر است. ژاپنی‌ها به امر تحصیل و ارتقای علمی اهمیت زیادی می‌دهند در حالی که در جوامع اروپایی یا آمریکا اشتغال به حرفه پر درآمد بیش از ارتقای علمی مورد توجه است.خانواده‌های مذهبی که از یک فرهنگ اعتقادی برخوردارند کمتر به رشته‌های گروه هنر روی می‌آورند خانواده‌های روستایی گرایش به تحصیل در رشته‌های مهندسی کشاورزی دارند و کارخانه‌داران و ارباب صنایع به رشته‌های صنعتی تمایل نشان می‌دهند (شفیع آبادی۱۳۸۱؛۴۲).در این موقع مشاور نباید مراجع را در حوزه فرهنگی خانواده یا جامعه‌اش محدود کند او باید با توجه به کلیه عوامل به ویژه استعداد و ظرفیت ذهنی فرد، او را به سوی رشته‌ها و اهداف مناسب تحصیلی رهنمون شود.
۵. پیشرفت علوم و تکنولوژی:پیشرفت و علوم و تکنولوژی در گرایش‌های تحصیلی اثر می‌گذارد. با پیشرفت علوم رشته‌های تحصیلی جدی
دی ایجاد می‌شود و غالباً این رشته‌ها در بازار کار طالب بیشتری دارد از جمله این علوم که در حال حاضر در همه ابعاد زندگی مردم اثر گذاشته، رایانه است. رشته‌های تحصیلی که در این حوزه تأسیس شده نیاز زیادی در بازار کارایجاد کرده و طالبان تحصیل را به طرف خود جذب کرده است.
۶. مدرسه: شاید بعد از خانواده مهم ‌ترین عامل در تعیین اهداف و پیشرفت تحصیل دانش آموزان مدرسه است حتی با احتیاط می‌توان گفت با این که اثر تربیتی خانواده روی کودک بیش از مدرسه است ولی تأثیر مدرسه در پیشرفت تحصلی از خانواده بیشتر است. در مورد انتخاب رشته، واحدهای درسی و کمک به پیشرفت تحصیلی، مشاور به علت تخصص، در راهنمایی افراد آگاهانه ‌تر از والدین عمل می‌کند. (شفیع آبادی ۱۳۸۷؛ ۴۸).
۷. جنسیت: برخی از تفاوت‌ها در انتخاب رشته تحصیلی بین دختر و پسر علت محیطی دارد. باید اظهار نمود که پسرها و دخترها از نظر رشته تحصیلی گرایش‌های متفاوتی دارند و با توجه به نقش جنسیتی خود به انتخاب دست می‌زنند. دخترها بیشتر به علوم انسانی و هنر و پسرها بیشتر به ریاضیات و رشته‌های فنی علاقه نشان می‌دهند. (حسینی ۱۳۸۱؛ ۷۲).نقش مشاور این است که چنانچه مثلاً در انتخاب رشته تحصیلی برای دختران محدودیتی وجود دارد باید آنان را از این واقعیت آگاه سازد و ترتیبی دهد تا عوامل محدود کننده شناسایی و بررسی بیشتری شوند.
۸. وسایل ارتباط جمعی: رسانه‌ها و وسایل ارتباط جمعی شامل کتاب، روزنامه، مجله، تلویزیون و ماهواره، فیلم‌های مختلف، سینما، تئاتر و … همه این موارد در گرایش‌های تحصیلی مؤثر و مشوقند.تبلیغات استخدامی که در جراید و یا تلویزیون و سایر وسایل تبلیغاتی انجام می‌شوند گاه چنان ماهرانه و منطبق بر اصول علمی تهیه شده که دانش آموزان وافراد را تحت تأثیر قرار می‌دهد.وظیفه مشاور این است که با برنامه ریزی مناسب و راهنمایی گروهی و انفرادی در خنثی کردن جاذبه‌های کاذب و آگاه ساختن دانش آموزان تلاش کند (به نقل از قادری مقدم. ۱۳۸۷؛ ۴۳).
۹. تحصیلات والدین: انتخاب رشته تحصیلی تحت نفوذ تحصیلات دانشگاهی پدر قرار می‌گیرد در تحقیقی که در سال ۱۹۵۹ در کشور هلند انجام شد گزارش شد که از میان ۱۶۴۲ نفر پسر که رشته تحصیلی پدرشان پزشکی بوده ۵۴ درصد به رشته پزشکی و ۱۲ درصد به رشته تجربی رفته‌اند و بالعکس از میان ۱۱۲۲ نفر پسر که رشته تحصیلی پدرشان علوم تجربی بوده ۴۷ درصد به رشته علوم تجربی و ۱۷ درصد به پزشکی رفته‌اند از میان ۹۴۲ نفر پسر که رشته تحصیلی پدرشان حقوق بوده ۲۴ درصد به رشته حقوق و ۱۴ درصد به تجربی و ۱۳ درصد به پزشکی رفته‌اند و از میان ۱۷۰ نفر پسر که رشته تحصیلی پدرشان کشاورزی بوده ۲۷ درصد به تجربی و ۲۴ درصد به فیزیک و ۱۵ درصد به کشاورزی رفته‌اند. (یونسک ۱۹۷۶؛ به نقل از (کلی ،۱۹۸۶؛ ۱۷۷). کلی همچنین اظهار داشته که فرزندان متخصص در رشته‌های علوم پایه در انگلستان بیشتر تمایل دارند که رشته‌های علوم را در دانشگاه انتخاب نمایند.والدین در گزینش حرفه‌ای نوجوانان تأثیر عمده‌ای دارند حرفه پدر در تعیین حرفه آتی پسر تأثیر می‌گذارند بخصوص وقتی که رابطه پدر و پسر نزدیک باشد. دختران هم اگر مادران شاغلی داشته باشند بیشتر متمایل به داشتن حرفه‌ای در آینده خواهند بود، به ویژه اگر مادرشان از شغل خود راضی باشد وپدر نیز از کار کردن همسرش احساس رضایت کند. (هنری ماسن، ۱۳۸۹. ترجمه یاسانی. ۶۲۸).
۱۰. تأثیر افراد مطلع وبا نفوذ: برخی از پژوهشگران در تحقیقات خود به این نتیجه رسیده‌اند که گفت و شنود محیطی، تماس‌ها و برخوردهای دانش آموزان، از نظارت والدین بر عملکرد تحصیلی و جهت گیری فرزندانشان نسبت به آموزشهای بعد از متوسطه مهم‌ تر بوده است (محمودی ۱۳۸۴). لذا نشست و برخواست کردن در مشاوره‌های گروهی و انفرادی و اطلاع رسانی از مهم‌ ترین وظایف مشاوره است. معلمان، مشاوران، و ارزش‌های همسالان نیز در انتخاب‌های شغلی نوجوانان تأثیر می‌گذارند، پسران خانواده‌های طبقه پایین در صورتی که به یک مدرسه طبقه متوسط بروند و با پسران آنان معاشرت کنند آرزوهای شغلی و تحصیلی بالاتری خواهند داشت (سیمپسون ۱۹۷۲ به نقل از هنری ماسن، ۱۳۸۹. ترجمه یاسایی ۵۹۲).
۱۱. عوامل اقتصادی: در بعضی مواقع فردی که انتخاب رشته می‌کند سعی دارد که به جایگاه اقتصادی رشته انتخابی خویش فکر کند و در میان عوامل اقتصادی به مسئله سهولت دستیابی به کار و جایگزینی شغلی مناسب فکر می‌کند تا هزینه فرصت‌های از دست رفته را جبران کند(کلی ۱۹۸۶؛ ۱۸۸).معلمان با تجربه طی چند نسل به وجود ارتباط مثبت و قابل توجهی بین ادراک دانش آموز از خود و عملکرد او در مدرسه پی برده‌اند و بر این باورند که دانش آموزانی که از خود و تواناییهایشان خشنود هستند به احتمال زیاد، راه موفقیت را در پیش خواهند گرفت بر عکس افرادی که نگرش منفی از توانایی خود دارند از دستیابی به مدارج عالی باز می‌مانند. پس موفقیت و شکست تحصیلی به نظر می‌رسد از عمق تصورات فردی اشخاص ریشه بگیرد. موقعیت آموزشی یک موقعیت ارتباطی دوجانبه بین معلم و شاگرد می‌باشد، تأثیر نقش و نگرش هر یک از این دو در ایجاد یک تعامل مثبت و سازنده و یا بر عکس مخرب و منفی، غیر قابل انکار است لذا این روابط و نگرش‌های متقابل می‌تواند روشنگر میزان اهمیت آن در ثمربخشی فعالیت‌ها باشد. تعامل گرایان نمادی معتقدند که افراد مهم مانند دبیران و مشاوران مدارس تأثیر زیادی روی ادراک افراد دارند و سر نخ‌های مه
می در مورد عملکرد تحصیلی و انتخاب رشته در آینده ارائه می‌کنند (مارش و همکاران ۲۰۰۱).
به طور کلی عوامل مؤثر در انتخاب بسیارند و آگاهی مشاوران از آنها نقش بسزایی دارد. این عوامل در بعد فردی و محیطی عبارتند از: استعداد و توانایی، رغبت، شخصیت، نیازهای جامعه. امروزه بسیاری از مشاغل مستلزم آگاهی و استعدادهای خاص در زمینه‌های به خصوصی از علوم می‌باشد به طور مثال معلمان و نویسندگان نیازمند به استعداد درک کلامی در سطح بالا وحسابداران و متخصصان آمار نیازمند استعداد قوی در قدرت محاسبه می‌باشند. تحصیل در رشته‌های تحصیلی دوره‌های قبل از دانشگاه و دانشگاه ، توانمندی خاصی را در افراد به وجود می‌آورد که برای مشاغل مربوطه مناسب می‌شوند. موفقیت در تحصیل هم با استعدادهای بالقوه افراد و شکوفا نمودن آنها رابطه دارد و هدایت حرفه‌ای مفید از تناسب هدایت تحصیلی مربوطه حاصل می‌شود(عزتی،۱۳۸۴).
شیوه هدایت تحصیلی دانش آموزان و ضوابط آن۲۵
ماده ۹۶: هدف: هدایت دانش آموز به مناسب ‌ترین شاخه یا رشته تحصیلی، بر اساس استعداد و علاقه وی و به تناسب امکانات و نیازهای کشور.
ماده ۹۷: ادارات کل آموزش و پرورش استانها خط مشی‌های هدایت تحصیلی را با توجه سیاست‌های کلی توسعه وضوابط هدایت تحصیلی اعلام شده باتأکید بر نیازهای شغلی که توسط وزارت متبوع به آنها ابلاغ می‌شود، به ادارات آموزش و پرورش شهرستان‌، منطقه و نواحی ابلاغ می‌کنند.
ماده ۹۸. شهرستان‌ها، مناطق ونواحی، ظرفیت‌های شاخه/ رشته تحصیلی را در هر سال تحصیلی به طور کتبی با توجه به امکانات به واحدهای آموزشی اعلام می‌کنند.
ماده ۹۹. مسؤلان منطقه، ناحیه یا شهرستان با همکاری مدیران ومشاوران واحدهای آموزشی در طول هر سال تحصیلی خط مشی‌های توسعه و تعدیل ظرفیت هر شاخه/ رشته را بر اساس علاقه واستعدادها وتقاضاهای دانش آموزان و اولیای آنان به اداره کل آموزش و پرورش استان اعلام می‌کنند.
ادارات کل اطلاعاتی را که به این ترتیب حاصل می‌شود در تدوین خط مشی‌های هدایت تحصیلی منظور خواهند کرد.
ماده ۱۰۰: مشاوران کلیه اولیاء دانش آموزان پایه اول را مطابق تقویم اجرایی، به واحد آموزشی دعوت می‌کنند و ضمن توضیح اهداف نظام آموزش متوسطه در مورد سیاست‌های آتی کشور، مسائل علمی، فرهنگی، فنی آوری و میزان نیاز جامعه به تخصص های مختلف واهمیت هر یک از شاخه‌ها/ رشته‌های تحصیلی، آنان را راهنمایی می‌کنند و پس از برگزاری جلسات متناوب در نیمه دوم فروردین سال اول،نمون برگ شماره (۴) (نظر والدین دانش آموز در مورد شاخه/ رشته

به سرعت در حال تکوین می باشد بنابراین :آنان بیش از هر زمان دیگر نیازمند راهنمایی و مشاوره هستند.
– بهبود فرایند تصمیم سازی و تصمیم گیری :مهارت تصمیم گیری یکی از مهارت های اساسی زندگی می باشد زیرا زندگی سراسر با موقعیت های تصمیم گیری آکنده است بنابراین: پرورش مهارت تصمیم گیری به عنوان یک هدف اصلی در آموزش و پرورش مورد توجه می باشد برای تقویت و بهبود آن باید دانش آموزان یاری شوند تا یاد بگیرند که چگونه تصمیم گیری کنند اقدام راهنمایی و مشاوره نیز در جهت تسهیل فرآیند تصمیم گیری قرار می گیرند.
– کمک به افراد برای شناخت علایق و توانایی های خود: انسان ها برای بهره گیری از خرد و اندیشه ی خود در زندگی نیازمند خود شناسی هستند و این امر مهم در جریان تعلیم و تربیت جایگاه خاصی دارد انسان اول باید به خود شناسی برسد بعد به اساس توانایی های خود به شناخت محیط اطراف بپردازد یکی از اهداف راهنمایی و مشاوره کمک به افراد جهت خود شناسی است. شناختی مبتنی بر آگاهی از همه ی ابعاد وجود ی خود به عبارتی خود شناسی به معنای شناسایی، توانمندی ها و محدودیت ها خود است(اینترنت،۱۳۹۳).
هدایت تحصیلی در دبیرستان
راهنمایی تحصیلی در دبیرستان دو نقش دارد : یکی نقش جبرانی و دیگری موضوع طرح ریزی برای ادامه ی تحصیل در دانشگاه یا انتخاب شغل . در مورد انجام نقش جبرانی ، مشاور باید در صورتی که دانش آموز رشته ی تحصیلی نامناسبی انتخاب کرده است ، او را کمک کند تا برابر مقررات مدرسه ، که در این مورد معمولاً انعطاف پذیر است ، تغییر رشته دهد . موضوع دیگری که در راهنمایی تحصیلی در این دروه از اهمیت خاصی برخوردار است ، طرح ریزی برای ادامه ی تحصیل یا انتخاب شغل پس از آموزش متوسطه است . در این مورد مشاور باید اطلاعات وسیع و دقیق در زمینه مشاغل مختلف و رشته های تحصیلی دانشگاه ، و مؤسسات آموزش عالی و ضوابط و چگونگی ورود به هر یک را دراختیار دانش آموزان بگذراند و آنان را برای تصمیم گیری مناسب در این که به دانشگاه بروند ویا پس از آموزش متوسطه به انتخاب شغل بپردازند ، یاری برساند. دانش آموزان در تحصیلات متوسطه باید از مشاوران راهنمایی در مورد رفتن به دانشگاه یا اشتغال به حرفه کمک بگیرند. گاه طرح ریزی برای رفتن به دانشگاه مناسب فرد نیست و گاه نیز هدف های حرفه ای نیاز به تحصیلات دانشگاهی ندارد. (اینترنت،۱۳۹۳).
ویژگی‌های مشاور از دیدگاه اسلام:
۱. عالم و درستکار باشد: “شاوروالعلماءالصالحین” با دانشمندان صالح مشورت نمایید پیامبر (ص).
۲. بر خود کنترل داشته باشد “با پرهیزکاران وکسانی که بر نفس خود شرکت دارند مشاوره کنید” پیامبر (ص).
۳- عامل باشد “اگر مشاور به مطلبی اشاره کند باید چنان باشد که اگر در آن مقام قرار گرفت خود به آن عمل کند” پیامبر(ص).
۴. صاحب تجربه باشد ” کسانی که با آنها مشورت می‌کنید صاحبان اندیشه و علم و دارندگان تجربه و دوراندیشی باشند” حضرت علی (ع).
۵. صاحب اندیشه باشد “هر کس که با صاحبان اندیشه مشورت نماید به راه خیر رهنمون گردد” حضرت علی (ع).
۶. راز دار باشد ” مشاور را از سر خود آگاه می‌کنی و آگاهی او مانند آگاهی تو می‌شود، آن گاه مشاور آن را می‌پوشاند و نگه می‌دارد و رازدار است” امام صادق (ع).
۷ . امانتدار باشد “کسی که با او مشورت می‌نمایید امانتدار است، اگر صلاح بداند به موضوع اشاره می‌کند و اگر نه مشاور ساکت می‌ماند” پیامبر (ص).
۸. بخیل، ترسو، نادان، لجوج و دروغگو نباشد (غلامی ۱۳۸۷).۲۲
اهم وظایف مشاوران دوره متوسطه به شرح ذیل :
آشنا کردن دانش آموزان و خانواده های آنان با ساختار نظام آموزش و پرورش (اهداف، شاخه ها، رشته ها و برنامه ها) و ضوابط انتخاب رشته.
ایجاد زمینه های لازم برای بالا بردن سطح آگاهی های دانش آموزان نسبت به ویژگی ها، تواناییها و محدودیت های فردی.
شناسایی دانش آموزان که دارای مشکلات تحصیلی و تربیتی هستند و کوشش برای رفع یا تقلیل مشکلات آنان.
انجام مشاوره فردی با دانش آموزان در امور تحصیلی- تربیتی و خانوادگی.
انجام مشاوره های گروهی با دانش آموزان در امور مختلف تحصیلی و تربیتی و خانوادگی.
اجرای آزمون های هوش، استعداد، رغبت و شخصیت در مدارس متوسطه.
کمک به دبیران راهنما و سایر دبیران در انتخاب رشته تحصیلی دانش آموزان.
تدریس درس برنامه ریزی تحصیلی و شغلی و مهارت های زندگی به دانش آموزان. (اینترنت،۱۳۹۳).
اصول مشاوره
– باید مراجع را به عنوان یک فردی انسانی پذیرفت و با او رفتاری صمیمانه داشت. مشاور باید حقوق خود را صادقانه محترم بشمارد.
– مشاوره اساساً رابطه ازاد و مجاز است. مراجع هم مانند مشاور می‌تواند رابطه مشاوره‌ای را پایان دهد. بنابراین مشاور باید از هر کوشش و اقدامی که منجر به تحمیل عقیده ونظر او به مراجع گردد خوداری کند. اگر غیر از این باشد مشاوره جنبه اجبار پیدا می‌کند و تا مرحله پند و اندرز تنزل می‌یابد.
– به مراجع باید ارج نهاد و برایش احترام قائل شد بنابراین فردی که در تجربه وتحلیل‌های روانی متخصص باشد اگر به فرد توجه نکند و قدری برایش نشناسد راهنمای خوبی نخواهد بود.
– باید هم به نیازهای جامعه و هم به توانایی‌ها و محدودیت‌های فرد توجه داشت.
– راهنمایی امری پیشنهادی است نه اجباری، توصیفی است و نه ارزیابانه.
– راهنمایی مربوط به یک جنبه زندگی نیست و به سن معینی مح
دود نمی‌شود.
– مشاوره فکر کردن با فرد را تأیید می‌کند ولی فکر کردن با فرد را از فکر کردن برای او تمیز می دهد. مشاور بایدجهان را در دریچه چشم دیگران ببیند. دنیا را از دریچه چشم دیگران دیدن و یا خود را به جای دیگری نهادن عبارت از آن است که شخص افکار و احساسات طرف مقابل را بدون آن که عواطف خود را در داوری دخالت دهد درک کند به بیان دیگر بدون آن که تحت تأثیر احساسات خویش واقع شود دیگری را بفهمد تصمیم گیری نهایی و قبول مسئولیت با خود مراجع است (نیکزاد، مهرآرا: ۱۳۸۷، ۴۷).
امروزه مشاوره موضوع بحث و جدل عمومی شده است از یک سو نسبت به فجایع مداخله مشاوران، واکنش تکانشی وجود دارد و از سوی دیگر انتقادهای زیادی نسبت به مشاروه در مطبوعات مطرح می‌شود. این انتقادها متوجه کاربرد افراطی است و این که آیا مشاوره اصولاً اثر بخش، اخلاقی یا حتی لازم است؟ به نظر می‌رسد که مشاوره نظیر مددکاری اجتماعی در دهه‌های قبل کانون توجه عمومی شده است در عین حال انتقادهای مثبت ‌تری توسط اسمیل (۱۹۹۷) و هاوارد۲۳ (۲۰۰۵) مطرح شده است که با هدف اطلاع رسانی و درک بهتر از مسائل مشاوره همراه هستد به این ترتیب مشاوره توسط منابع مطلع آزمون شده است و برآورد می‌شود که در حال حاضر بیش از ۵۰% مطلب‌های عمومی و گروه‌های داوطلب ومؤسسات مجاز خدمات مشاوره‌ای ارائه می‌دهند. این تصویر نمایانگر تردیدی احتمالاً واقع بینانه، در توانایی‌های مشاور است چرا که در آن بیشتر به کنترل مشکل فرد تکیه می‌شود تا بر حل مسائل مراجع وچنین چشم اندزی به کار بستن اصول زیربنایی راجرز در زمینه هم حسی، هماهنگی و توجه بی حد ومرز مثبت به مراجع، دیگر یگانه روش درمانی مؤثر نخواهد بود (وست، ترجمه شهیدی – شیر افکن. ۱۳۸۷؛ ۸۲).
این گونه ادعا که هر کی می‌تواند مشاور باشد نادرست است همان طور که کیپرز۲۴ (۱۹۶۶) اشاره می‌نماید این واقعیت که معلمان خوب مشاوره‌های مطلوبی انجام می‌دهند به این معنی نیست که همگی مشاوره‌های صحیحی انجام داده‌اند بنابراین این ادعا که هر فردی می‌تواند مشاوره کند موجب تخفیف و دست کم گرفتن مهارت مشاورین و بی اعتباری مسئولیت آنان می‌شود (کینگ، ترجمه قورچیان و جمالی؛ ۱۳۸۹؛ ۱۱).
مشاوره از دیدگاه اسلام:
دین مبین اسلام به مشاوره ومشورت توجه خاصی دارد. مشاوره از دیدگاه اسلام شرکت در اندیشه دیگران وتبادل نظر با آنان است. حضرت علی (ع) فرموده‌اند: من شاورالرجالشارکها فی عقولها یعنی هر کس با افراد با کمال و لایق مشورت نماید در عقل آنها شریک شده است. از نظر اسلام خودرایی باعث هلاکت آدمی است. حضرت علی (ع) با بیان این که “من استبد براید هلک” یعنی هر کس که خود رأی باشد هلاک می‌شود. افراد را از خودرأیی بر حذر می‌دارد. از نظر اسلام مشورت در کارها باعث بهتر شدن کار و استمرار آن می‌شود. در قرآن کریم به پیامبر (ص) خطاب شده: …شاور هم فی الامور فاذا فتوکل علیالله: یعنی ای پیامبر در کارها با مسلمانان مشورت نما و وقتی تصمیم گرفتی بر خدا توکل کن.

این آیه به چند مطلب اشاره دارد:
۱. قبل از تصمیم گیری با افراد مؤمن مشورت شود.
۲. مشورت در کارهای مهم صورت گیرد.
۳.پس از مشورت تصمیم گیری کنند.
۴. پس از تصمیم گیری بر خداوند توکل نمایند و به رحمت او امیدوار باشند.
مشاوره در اسلام دامنه وسیعی دارد و شامل مسائل فردی، خانوادگی و اجتماعی می‌شود.
مشاوره از دیدگاه اسلام در سه معنی به کار رفته است.
۱. مشاوره به معنای مشورت در امور شخصی: که به افراد توصیه شده با صاحب نظران مشورت نمایند و از تجارب آنان سود جویند در این رابطه پیامبر (ص) فرموده‌اند: من شاور ذوی الالباب دل علی‌الصواب: یعنی هر کس با صاحبان اندیشه وفکر مشورت نماید راه صواب و خیر را می‌یابد.
۲. نظر خواهی از دیگران برای تصمیم گیری مهم اجتماعی وسیاسی
در آیه شریفه: و شاورهم فی‌الامور …! یعنی ای پیامبر در کارهای مهم با آنان مشورت نما. از پیامبر خواسته شده تا در مسائل مهم اجتماعی نظر مؤمنان را جویا شود.
۳. مشاوره به معنای فرایندی برای کمک به حل مشکلات
احادیث زیادی و از جمله: لاظهر کالمشاوره: هیچ پشتیبانی همانند مشاوره نیست … مشاوره را فرایندی برای کمک و پشتیبانی از فرد و کمک به حل مشکلات او قلمداد می‌کند.
مشاوره به مثابه یک فرایند شامل ابعاد زیر است
الف: ایجاد رابطه یاورانه “حسنه”
ب: شناخت مشکل مراجع
ج: ویژگی‌های صلاحدیدهای مشاور
د: روشهای برخورد با مشکلات مراجع (روش‌های درمانی).
عوامل موثر در لزوم و گسترش راهنمایی تحصیلی :
بررسی راهنمایی به مفهوم کلی و از جنبه های مختلف، کار ساده ای نیست. ولی دو عامل اساسی زیر، تحول و تغییر و لزوم راهنمایی را در زمان حاضر، بیش از پیش موجب شده است:الف: توسعه پدیده شهر نشینی .ب: ترقی تکنولوژی.
پدیده شهر نشینی، تنوع و تقسیم مشاغل را باعث شده است ، و ترقی تکنولوژی نقش تخصص را در احراز شغل بر جسته کرده است ، به علاوه تحول مستمر تکنولوژی جدید،ایجاب می کند که باید افراد، نه تنها برای مشاغل معین آماده شوند، بلکه توانایی خاصی نیز برای سازش های متوالی و پذیرش دگرگونی ها داشته باشند.چند عامل فرعی زیر که در واقع زاییده دو اصل فوق هستند، در ضرورت و پیدایش فکر راهنمایی و همچنین گسترش آن موثر بوده اند:
۱- اهمیت یافتن آموزش فنی و حرفه ای و گرایش افراد به سوی این نوع مشاغل، تا جایی که بت
دریج مراکز کشاورزی را ترک کرده ،و جذب قطب های صنعت و به ویژه خدمات می شوند. این وسعت میدان تغییر مشاغل ، اهمیت مسئله راهنمایی آموزشی و حرفه ای را بر مدیران و مسئولان اقتصادی و تربیتی روشن می کند. ما نیز هم اکنون در مرحله گذار از زندگی کشاورزی، به صنعتی و خدمات هستیم و باید جوانان را برای این مرحله انتقالی آماده سازیم.
۲- پیدایش افکار انسان دوستانه و نفوذ روز افزون آن به داخل نظام های تربیتی برای رفع مسائل و مشکلات دانش آموزان: افکار عدالت خواهانه ، ابتدا در عرصه های سیاسی ، اجتماعی و اقتصادی ظاهر شده و سپس نظام های آموزشی را نیز در بر گرفته است.
۳- افزایش نقش اجتماعی مدارس در هدایت تحصیلی ، سازشی و حرفه ای دانش آموزان : تحولات سریع اجتماعی و اقتصادی ، سنت های دیرینه را در هم می شکند ، و ارزش های تازه ای را جایگزین ارزش های کهنه می سازد . دیگر خانواده ها به تنهایی قادر نیستند تمام مسئولیت های آموزش و پرورش فرزندان خود را بر عهده بگیرند. از طرفی بالا رفتن سطح توقع مردم و نیاز های جدید نیز باعث شده است که پدر و مادر، بیشتر وقت خود را در خارج از خانه به گذارند و فرصتی برای راهنمایی و تربیت کودکان خود نداشته باشند. نقش مسجد و کلیسا هم محدود به آموزش ارزش های اخلاقی شده است. در نتیجه مسئولیت راهنمایی بتدریج از خانواده ها و کلیسا و مسجد، به مدارس انتقال یافته است.
۴- تحول جوامع سنت گرا و خود کامه به آزاد اندیشی و مردمی: تغییرات اجتماعی و سیاسی در جهان ، به افراد علی رغم موقعیت خانوادگی، اجتماعی و طبقاتی ،فرصت تصمیم گیری و انتخاب داده است، و باید به آنها کمک شود که به بهترین شکل ، از فرصت ها، امکانات، و استعداد های خود بهره برداری کنند.
۵- گسترش علوم و علوم رفتاری: توسعه علوم به طور عام و کلی ، باعث پیدایش رشته های متنوعی شده است که الزاما بر تصمیم گیری دانش آموزان در انتخاب رشته تحصیلی تاثیر گذاشته است. همچنین با پیدا شدن علوم رفتاری به طور خاص ، شناخت ما نیز از فرد و محیط ، متقابلا افزایش یافته است. توسعه حرفه روانشناسی ، مخصوصا بهداشت روانی، باعث تاسیس کلینک های روانی ، و مراکز راهنمایی کودکان شده است. پیشرفت در تهیه آزمون های مختلف هوش، استعداد، رغبت و شخصیت ، راه را برای شناخت بهتر توانایی ها و نارسایی های دانش آموزان، و هدایت آنها براساس این شناخت هموار کرده است. جامعه شناسی به ما کمک