می 5, 2021

تحلیل فقهی و حقوقی امر به معروف و نهی از منکر در سیاست کیفری اسلام- قسمت ۸

1 min read

در وصیت لقمان به پسرش نیز آمده است: «پسرم، نماز رابر پا دار و امر به معروف و نهی از منکر کن و در مقابل رنج و مصائبی که به تو میرسد شکیبا باش که این از کارهای مهم و اساسی است»(لقمان/۱۷). [۵۳]
به طور کلی میتوان گفت که ریشه و کلیات احکام شرعی را باید در قرآن کریم و شرح و تفصیل و شاخه های آن رادرسنت جست، آیات وارده در این موضوع گرچه فراوان است اما با اندکی درنگ در آیات متوجه می‌شویم که خداوند در تشریع و بیان امربه معروف ونهی از منکر روش خاصی دارد:
الف) اشاره و ترغیب به آن ب) بیان عاقبت ترک آن
ج) الزام مکلفین به آن امر د) قرار دادن وصف لازم برای آن
شاید به خاطر اهمیت جایگاه امر به معروف و نهی از منکر و هم‌چنین دشواری آن خداوند عالَم ابتدا انسان‌ها را آماده‌ی قبول نموده سپس آن را بر مکلفین واجب نموده است.
برخی آیات در این‌باره عبارتند از:
۱- والعصر،انالانسانلفیخسر،الاالذینآمنواوعملواالصالحاتوتواصوابالحقوتواصوابالصبر.آیاتسوره والعصر[۵۴]
این سوره علاوه بر این‌که مکی بوده و در ابتدای بعثت نازل شده، در آن فقط اشاره‌ای به امر به معروف و نهی از منکر دارد و همان‌گونه که مرحوم طبرسی می‌فرماید در وجوب «تواصی به حق» اشاره‌ای به امر به معروف و نهی از منکر وجود دارد .
۲-یا بنی اقم الصلاه و أْمر بالمعروف و انْهُی عن المنکر و اصبر علی ما اصابک.)[۵۵]
این آیه نیز مکی است و در ابتدای بعثت نازل شده ولی دلالت بر وجوب امر به معروف و نهی از منکر بر مسلمانان ندارد و فقط حکایت از نصایح لقمان خطاب به پسرش دارد. اما ترغیب به این امر و هم‌چنین حسن و فضیلت آن از آیه برداشت می‌شود.
۳-خذالعفووالامربالعرف واعرض عن الجاهلین .[۵۶]
این آیه نیز مکی می‌باشد و در آن پیامبر(ص) مأمور به امر به معروف می‌گردد و هم‌چنین دلالت بر مکلف بودن امت به این تکلیف دارد اما با اشاره و نه به صراحت، زیرا هیچ ملازمه‌ی قطعی بین تکلیف پیامبر و تکلیف امتش وجود ندارد.
۴- یأمرهم بالمعروف وینها هم عن المنکر .(۱۵۷سوره اعراف)
این آیه نیز پیامبر اکرم(ص) را وصف به آمر به معروف و ناهی از منکر بودن می کند؛ گرچه دلالت بر تشریع امر به معروف و نهی از منکر دارد اما خطاب در آن دلالت بر وجوب و لزوم آن بر امت ندارد.[۵۷]
۵- واسألهم عن القریه التیکانتحاضره البحر،اذیعدون فی السبت اذتأتیهم حیتانهم شرعاًویوم لایسبتون لاتأتیهم کذلک نبلوهم بماکانوایفسقون،واذقالت امه منهم لمَ تعظون قوماًالله مهلکهم اومعذبهم عذاباً شدیداً قالوامعذره الی ربکم ولعلهم یتقون، فلما نسوا ما ذکّروا به انجین الذین ینهون عن السوء و اخذنا الذین ظلموابعذاببئیسبماکانوایفسقون،فلماعتواعنما نهوا عنه قلنا لهمکونوا قردهخاسئین[۵۸]
این آیات دلالت بر عاقبت ترک امر به معروف و نهی از منکر در میان امت‌های پیشین دارد به طوری‌که افراد این امت‌ها سه دسته بودند: دسته‌ای که فرمان برده و امر به معروف کردند و نجات یافتند؛ دسته‌ای که فرمان الهی را انجام داده اما امر به معروف نکردند، این گروه مسخ شدند و بالاخره دسته‌ای که فرمان خداوند را انجام نداده و امر به معروف نیز ننمودند که این گروه هلاک شدند .
۶-ولتکن منکم امه یدعون الی الخیرویأمرون بالمعروف وینهون عن المنکرواولئک هم المفلحون [۵۹]
این آیه مدنی بوده و از دو جهت دلالت بر وجوب امر به معروف و نهی از منکر دارد: الف) به دلیل وجود کلمه‌ی «و لتکن» که صیغه‌ی امر است؛ ب) به دلیل حصر فلاح و رستگاری در این عمل و دعوت به خیر که همان امر به معروف و نهی از منکر است؛ بنابراین جمله‌ی «یدعون الی الخیر» جمله‌ی مجملی است که جمله‌های بعدی آن را تفصیل می‌کند .
۷-کنتم خیرامه اخرجت للناس تأمرون بالمعروف وتنهون عنالمنکرو تؤمنون بالله .[۶۰]
این آیه دلالت بر وجوب امر به معروف و نهی از منکر دارد و این‌که به عنوان واجب لازمی بر عهده‌ی هر شخصی که به خداوند ایمان دارد نهاده شده است. جمع بین مفاد این آیه که وجوب امر به معروف و نهی از منکر بر تمام امت را در بر دارد.
۸- لیسواسواءمن اهل الکتاب امه قائمه یتلون آیات الله آناءاللیل وهم یسجدون،یؤمنون بالله والیوم الآخرویأمرون بالمعروف وینهون عن المنکرویسارعون فی الخیرات، اولئک من الصالحین.
[۶۱]این آیات (۱۱۳و۱۱۴ آل عمران) دلالت بر این مطلب دارد که امر به معروف و نهی از منکر فریضه‌ی مسلّمه‌ای بر عهده‌ی امت مسلمان است. زیرا عمل به آن از علایم انجام وظیفه محسوب می‌گردد.
۹- الذین ان مکّناهم فیالارض اقامواالصلاه وآتواالزکاه وامروابالمعروفونهواعنالمنکروللهعاقبه الامور
این آیه و هم‌چنین آیات ۷۱، ۱۱۱ و ۱۱۲ از سوره‌ی توبه، امر به معروف و نهی از منکر را از اوصاف لازمه‌ی مؤمنین و به عنوان شأنی از شئون ولایت برخی از مؤمنان بر دیگران شمرده است.
[۶۲]از مجموع آیات فوق چنین بر میآید که امر به معروف و نهی از منکر دارای اهمیت بسیار زیادی از منظر قرآن کریم می باشد و همه آحاد جامعه اعم از دولت مردان و عموم مردم را شامل میشود و به طور کلی از آیات فوق نکات زیر را میتوان استنتاج نمود:
۱-   وجوب امربه معروف ونهی ازمنکرازبدیهیات است وکسی ازمسلمانان در آن شک نکرده است.
۲-   وجوب این دوفریضه درهمه ادیان الهی بوده وامت‌های گذشته نیزبدان مکلف بوده اند.
۳-   امربه معروف ونهی ازمنکرازشئون پیامبری است.
۴-   ترک امربه معروف ونهی ازمنکرعلت نابودی جوامع گذشته بوده است.
۵-   امربهمعروفونهیازمنکرازحقوقمتقابلمسلمانان استو افراد جامعه اسلامی در برابر آن مسئولند.
۶-   امربه معروف ونهی ازمنکرنیازمندکسب قدرت است.
به طورکلی اگر آیات قرآن را درمورد امربه معروف و نهی ازمنکر بررسیکنیم، میبینیم که ازذات پاک خداوند صادرشده وپیامبران، حاکمان صالح، مجموعه امت و فرد فرد جامعه موظف به اجرای آن هستند
برای شناخت این مراتب، رتبه بندی زیر قابل توجه است:
۱- ذات پاک خداوندمتعال: “انالله یامربالعدل والاحسان وینهی عن الفحشاءوالمنکر و البغی ….” ‌ در اینجا به خاطر اهمیت این دو فریضه ذات خداوند متعال به عنوان آمر به معروف و ناهی از منکر می باشد.
۲- پیامبراکرم(ص) ” … یامرهم بالمعروف وینهاهم عن المنکر…. “‌دراین مرتبه خاتم پیامبران حضرت محمد(ص) به این عنوان انتصاب داده شده است.
۳- حاکمان صالح(امامان): “الذین ان مکناهم فی الارض اقامواالصلوه وآتواالزکوه وامروابالمعروف وینهواعن المنکر …” ‌درمرتبه سوم کسانیکه قدرت ومکنت درروی زمین به آنان داده شده است موظف به برپاداشتن نماز، پرداختن زکات و امر به معروف و نهی از منکر شده اند.[۶۳]
۴- هیئت های امربه معروف ونهی ازمنکر: “ولتکن منکم امه یدعون الی الخیرویامرون بالمعروف وینهون عن المنکر …” درمرتبه چهارم گروه هایی ازمردم این شایستگی راپیدامیکنندکه دیگران را دعوت به خیر و صلاح می کنند و امر به معروف و نهی از منکر می کنند. [۶۴]
۵- مجموعه امت: “کنتم خیرامه اخرجت للناس تامرون بالمعروف وتنهون عن المنکروتؤمنون بالله …” ‌درمرتبه پنجم نیزهمه مردم موظف به انجام این فریضه الهی شده اند،براین اساس تمام آحاد افراد مؤمن و متدین مأمور به انجام این دو فریضه الهی هستند.  [۶۵]
ب: در روایات
۱-علی (ع) درنهج البلاغه می فرماید: «ومااعمال البر کلها و الجهاد فی سبیل الله عند الامر بالمعروف و النهی عن المنکر الا کنفثه فی بحر لجی» تمام اعمال نیک و حتی جهاد در راه خدا در برابر امر به معروف و نهی از منکر همچون قطره ای است (آب دهان) نسبت به یک دریای پهناور.[۶۶]
۲-پیامبر اکرم(ص) خوشبختی امت اسلام را در سایه انجام و عمل به این فریضه دانسته اند و همین طور بدبختی آنان را در ترک این تکلیف مهم دانسته اند: «لا تزال امتی بخیر ما امروا بالمعروف و نهوا عن المنکر و تعاونوا علی البر فاذا لم یفعل ذلک نزعت منهم البرکات و سلط بعضهم علی بعض و لم یکن ناصر فی الارض و لا فی الشیئ» امت من همواره درخیر و نیکی خواهند بود مادامی که امر به معروف و نهی از منکر نمایند و تعاون برنیکی کنند ولی اگر چنین نکنند، برکات از آنها گرفته میشود، بعضی از آنها بر بعضی دیگر مسلط می شوند، در حالی که نه در زمین و نه در آسمان یار و یاوری ندارند.[۶۷]
۳-درجای دیگرحضرت ترک امربه معروف ونهی ازمنکررابه منزله اعلام جنگ باخداونددانسته اند: «اذامتی تواکلت الامربالمعروف والنهی عن المنکرفلیأذنوابوقاع منالله تعالی»هنگامیکه امتم در باره امر به معروف و نهی ازمنکرتواکل (هرکدام شانه خالی کنند) وآنرابه عهده دیگری موکول نمایداین عمل به منزله اعلام جنگ خداوندبه حساب میآید[۶۸]
۴- علی (ع) درآخرین وصیتش آنگاه که دربستربیماری افتاده بودمی فرماید: «لاتترکوا الامر بالمعروف و النهی عن المنکر، فیولی علیکم شرارکم ثم تدعوا فلایستجاب لکم» امر به معروف و نهی از منکر را ترک نکنید زیرا که در آن صورت اشرار و ستمگران بر شما مسلط خواهند شد، آنگاه هرچه دعا کنید دعای شما مستجاب نخواهد شد.[۶۹]
۵-دربیان بسیارزیبای دیگرعلی (ع) میفرماید: «غایت الدین الامربالمعروف والنهی عن المنکرواقامه الحدود»نهایت دینداری انجام امربه معروف ونهی ازمنکروبرپاداشتن حدودالهی است[۷۰]
۶- پیامبر(ص) دربیان دیگری می فرماید: «ان الله عزوجل یبغض المومن الضعیف الذی لا دین له فقیل و ما المومن الضعیف الذی لا دین له ؟ قال(ص) الذی لا ینهی عن المنکر» خداوند مومن ضعیف را دشمن دارد؛ سوال شد که چنین شخصی کیست؟ فرمود: کسی که نهی از منکر را انجام نمی دهد.
۷-علی(ع) می فرماید: «من ترک انکار المنکر بقلبه و یده و لسانه فهو میت بین الاحیاء» آنکه منکر را با قلب و دست و زبانش انکار نکند( بیزاری خود را اعلام نکند) مرده ای است بین زنده ها.
۸- امام حسین (ع) نیز در کربلا در سخنانی خطاب به یاران خویش اهمیت این مطلب را چنین بیان فرمود:«اَلا تَرَوَنَ اِلَی الحقِّ لا یُعمَلُ بِهِ وَ اِلی الباطِلِ لا یُنتَاهی عَنْهُ لیَرغَبِ المُؤمنُ فِی لِقاءِ اللّه ِ، فَاِنّی لا اَرَی المَوتَ اِلا سَعادهً و الحیاهَ مَعَ الظالِمیِنَ الاّ بَرَماً».
از مجموع این سخنان چنین به دست می آید که «امر به معروف و نهی از منکر» «اصلاح امت اسلامی از تباهی ها و بر پا داشتن سیره و روش پیامبر (ص) و علی (ع)»، «حاکمیت امام راستین»و ارکان اصلی نهضت عاشورا را تشکیل می داد، اما بدون شک شاخصه نهضت حسینی عامل امر به معروف و نهی از منکر است و به سبب همین عامل، این نهضت شایستگی پیدا کرده است که برای همیشه زنده بماند و برای همیشه یادآوری و آموزنده باشد. آموزندگی بیشتر امر به معروف و نهی از منکر بدان دلیل است که نه متکی به دعوت است و نه متکی به تقاضای بیعت؛ یعنی اگر دعوتی از امام نمی شد، و تقاضای بیعت از او نمی کردند، باز هم حسینبنعلی(ع) به موجب قانون امر به معروف و نهی ازمنکر قیام میکرد. زیرا فساد دستگاه خلافت و خروج آن از نظام اسلام بر همگان آشکار شده بود.[۷۱]
از جمله سخنان امام حسین (ع) که گویای اهداف والای اوست، وهدف اصلی ازقیامش را امر به معروف و نهی از منکر و اصلاح جامعه می داند و چنین بیان می فرماید:
«اِنّما خَرَجتُ لطلب الاصلاحِ فی اُمهِ جدّی، اُرِیدُ اَن آمُرَ بالمعروفِ و اَنهی عَنِ المُنکَرِ وَ اَسِیَر لِسِیَرهَ جَدیِّ وَ اَبِی عَلِیَ بن اَبی طالِب».
۹- امام باقر (ع) نیز می فرماید:
انَّ الاْمْرَ بِالْمَعرُوفِ وَ النَّهْیَ عَنِ الْمُنْکَرِ سَبیل الاْنْبِیاءِ وَ مِنْهاجُ الصُّلَحاءِ، فَریضَهٌ عَظیمَهٌ، بِها تُقامُ الْفَرائِضُ وَ تَأمَنُ الْمَذاهِبُ وَ تَحِلُّ الْمَکاسِبُ وَ تَرُدُّ الْمَظالِمُ و تُعمَرُ الاْرْضُ وَ یُنْتَصَفُ مِنَ الاْعْداءِ وَ یَسْتَقیمُ الاْمْرُ…
همانا امر به معروف و نهی از منکر، راه پیامبران و شیوه صالحان است. فریضه بزرگی است که در پرتو آن واجبات دیگر، اقامه میشود، راه ها ایمن، درآمدها حلال، مظالم به صاحبان اصلی مسترد، زمین آباد، حق از دشمنان باز پس گرفته می شود و امر (حکومت) تحکیم می یابد.[۷۲]
بر اساس این سخن ارزنده امام (ع)، به طور کلی بر پایی واجبات در گرو انجام فریضه بزرگ امربه معروف و نهی ازمنکر است و ترک آن موجب فراگیر شدن عذاب وخشم الهی نسبت به تمامی مردم خوب و بد میگردد و تحقق بعضی از امور و موضوعات مهم سیاسی، اجتماعی و اقتصادی جامعه نیز منوط به اجرای امر به معروف و نهی از منکر است.
عکس مرتبط با اقتصاد
همچنین ازاین روایت استفاده می شود، دایره گسترش این دو فریضه بزرگ اسلامی همه اصلاحات اعتقادی، اخلاقی، فرهنگی واجتماعی را در برمی گیرد ونه بخشی ازمسائل عبادی.
 تصویر درباره جامعه شناسی و علوم اجتماعی
امام باقر(ع) پنج اثر ارزنده این دو واجب الهی را چنین بر می شمرد:
۱ ـ انجام واجبات: امر به معروف و نهی از منکر، راه پیامبران و روش صالحان است؛ واجب بزرگی است که به وسیله آن دیگر واجبات (الهی) بر پا می شود.
۲ ـ عدالت اجتماعی: (امربه معروف و نهی ازمنکر) با برگرداندن مظالم و ستیز با ستمگر همراه است.
۳ ـ سازندگی: به وسیله امر به معروف و نهی از منکر زمین (کشور) آباد می شود.
۴ ـ استواری نظام: به وسیله امر به معروف و نهی از منکر، حکومت، استوار می گردد.
۵ ـ امنیت: به وسیله آن، راه ها امن می گردد… و از دشمنان، انتقام گرفته می شود. [۷۳]
ج: در کلام فقها
فقهای بزرگوار اسلام نیزبه امر به معروف و نهی از منکر عنایت ویژه ای مبذول داشته، آن دو را جزو ابواب مهم فقهی آورده و وجوبشان را به وسیله ادله چهار گانه (کتاب، سنت، اجماع، و عقل) به اثبات رسانده اند.
محمدبن جریر طبری در تاریخ، از فقیه ابن ابی لیلی روایتی آورده است و مضمون آن روایت در زمره سخنان کوتاه امیرالمومنین علی(علیه السلام)دیده می شود. عبدالرحمن بن ابی لیلی از کسانی است که با پسر اشعث برای جنگ با حجاج بن یوسف بیرون شد. وی ضمن سخنانی برای برانگیختن مردم به جهاد ، چنین گفته است: «روزی که با شامیان دیدارکردیم شنیدم، علی(علیه السلام) میفرمود: ایمومنان، آنکه ببیند ستمی میرانند، یا مردم را به منکر می خوانند و او به دل خود نپسندد، سالم مانده و گناه نورزیده و آنکه به زبان انکار منکر کرد، مزد یافت و از آنکه به دل انکار کرد برتر است و آنکه با شمشیر به انکار برخاست تا کلام خدا بلند و گفتار ستمکاران پست گردد، او کسی است که راه رستگاری را یافت و بر آن ایستاد و نور یقین در دلش تافت»[۷۴]
مرحوم علامه طباطبایی در تفسیر این آیه : «کنتم خیرامه اخرجت للناس تأمرون بالمعروف و تنهون عن المنکر و تومنون بالله» (آل عمران۱۱۰،).می نویسند: «ذکر ایمان به خدا پس از امر به معروف و نهی از منکر از قبیل ذکر کل بعد از جزء یا ذکر اصل پس از فرع است» [۷۵]
معتبره مسعده بن صدقه می گوید: «شنیدم ابو عبدالله [امام صادق] علیه السلام که فرمود:
«از امر به معروف و نهی از منکر پرسیده شد که آیا بر تمامی امت واجب است، فرمود: نه! عرض شد: چرا [پس بر چه کسانی واجب است] فرمود: بر توانمندی که از او حرف شنوی داشته باشند، نیز معروف را از منکر بشناسد، نه بر ضعیفی که نمی تواند به راه، هدایت کند، بلکه از حق به باطل می خواند. دلیل سخن، کتاب خدای عزّ و جلّ است که فرمود: «ولْتکن منکم اُمّه یدعون الی الخیر و یأمرون بالمعروف و ینهون عن المنکر»، این دستور خاص است، نه عام، چنانکه خدای عزّ و جلّ فرمود: «و مِن قوم موسی اُمّه یهدون بالحق و به یعدلون» و نگفت: «علی اُمّه موسی، یا علی کلِّ قوم» و می بینیم که امروز اینان امتهای گوناگون و بیشتر از یک امت اند، چنانکه خدای عزّ و جلّ فرمود: «اِنّ ابراهیم کان اُمّه قانتاً لله».[۷۶]
در برابر اینان شیخ طوسی در «اقتصاد» می نویسد: «به نظر من، دیدگاه بهتر آن است که امر به معروف و نهی از منکر، عقلاً واجب اند به دلیل قاعده لطف. برای وجوب کافی نیست به استحقاق ثواب و عذاب علم داشته باشیم؛ زیرا اگر بگوییم علم به استحقاق ثواب و عذاب کفایت می کند و هر دلیلی، زیاده بر آن، در حکم مستحب است و واجب نیست، لازم می آید که امامت واجب نباشد، پس شایسته تر آن است که امر و نهی به دلیل عقل واجب باشد.»[۷۷]
شهید اول در «دروس» می گوید: «مدرک وجوب امر به معروف و نهی از منکر، عقل و نقل است و وجوب آنها بر خدای متعال، بدین معنا نیست که اثر امر و نهی حاصل آید؛ زیرا اجباری در کار نیست [که اختیار را از بندگان بگیرد].»[۷۸]
کاشف الغطا در «کشف الغطا» می نویسد: «امر و نهی راجح هستند، در جایگاه وجوب، واجب اند و در موقعیت استحباب، مستحب، با تمامی شرایطی که خواهد آمد، به دلیل عقل؛ زیرا در باب شکر منعم و یاری خداوند و تقویت دین و شرع مبین مؤثرند؛ نیز به دلیل شرع…»[۷۹]
شهیداولو ثانیدر«لمعه» و«شرح» آن می گویند که امربه معروف و نهیازمنکر عقلاً و نقلاً واجباند.[۸۰]
امام خمینی (ره) در این زمینه می‌فرمایند:
«این دو (امر به معروف و نهی از منکر) از والاترین و شریفترین واجبات می‌باشند و بوسیله اینها، دیگر واجبات برپا می‌شوند.»[۸۱]
اکثر علمای بزرگوار، واجب را به دو قسم عینی و کفایی تقسیم‌بندی نموده‌اند و اکثر فقها امر به معروف ونهی از منکر را واجب کفایی می‌دانند.[۸۲]
نظریه علامه حلّی در کتاب تبصره المتعلّمین «معروف دو چیز است: واجب و مستحب. ولی منکر یک چیز است و آن حرام است.»
امر به واجب، واجب است و امر به مستّحب، مستّحب است. اما نهی از منکر، به هر حال واجب است چون منکر شامل مکروه نمی‌شود.[۸۳]

 

برای دانلود متن کامل پایان نامه به سایت fotka.ir مراجعه نمایید.

 

 

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

Copyright © All rights reserved. | Newsphere by AF themes.